ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਦਿਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਥੇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਵਤਾ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜਯੇਂਦ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਅਾਧੀ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਕੋਣਗਾ ਅਤੇ ਵਾਹੀ। ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਰਵੀ, ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਾ ਹਨ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਕਸ਼ਤਾ, ਆਰਯਮਨ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਵਰੁਣਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ, ਅਸੁਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਵੀ ਹਨ; ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭੱਲਾਟਾ, ਸੋਮਾ, ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਧਨਾਦਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਾਗ ਅਤੇ ਕਰਾਗ੍ਰਹਾ ਹਨ; ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਇਹ ਅੱਠ ਦਿਵਤਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਸਥਿਤ ਦੋ ਦਿਵਤਾ ਘਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਜਨਯ ਪਹਿਲਾ ਦਿਵਤਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕਰਾਗ੍ਰਹਾ; ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਰਵੀ, ਸਤਿਆ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗਗਨ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੋਗਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਵਿਟਟਦਾ; ਇਥੇ ਗ੍ਰਹਕਸ਼ਤਾ, ਯਸ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਪੈਤ੍ਰਿਕਾ ਵੀ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਦੌਵਾਰਿਕਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਅਸੁਰ, ਪਾਣੀ, ਯਕਸ਼ਮਾ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਸੁਕਾ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਾਜਕਾ ਹੈ। ਭੱਲਾਟਾ, ਸ਼ਸ਼ਿਨ, ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਕੁਵੇਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ; ਨਾਗ ਅਤੇ ਹੁਤਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰਾ ਤੇ ਸੂਰਿਆ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਕਸ਼ਤਾ, ਪੁਸ਼ਪ; ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ; ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਉੱਤਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਹੈ, ਭੱਲਾਟਾ ਪੁਸ਼ਪਦੰਤਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦਿਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਨੰਦਾ, ਨੰਦਾਯਾ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਵਾਸੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ। ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਫਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਂਗੀਰਸ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਭਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਯਪ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ, ਚੰਗਾ ਮਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ; ਸਭ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੁੰਦਰ ਨੰਦਨਾ, ਨੰਦਾ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ, ਚੌਕੋਣੀ, ਧਰਤੀ ਭਰੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਸਤਕਰਮ, ਸ਼ੁਭਾ, ਕਾਸ਼ਯਪੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ; ਉੱਚੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਲਿਆ, ਕਾਸ਼ਯਪੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ; ਆਂਗੀਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਅਟੁੱਟ, ਪੂਰਨ ਘਰ ਹੋਵੇ। ਇੱਟ ਉੱਤੇ, ਮਨਚਾਹੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਫਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਵਾਂ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਘਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਮਾਨਵ, ਧਨ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣੋ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਪਲਕਸ਼ਾ ਰੁੱਖ ਹੈ; ਘਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵाणी ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਦੰਬਰਾ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਰੁੱਖ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਗੀਚਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉ; ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਵਰਖਾ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਲਗਾਏ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਵੋ; ਵਿਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਫਲ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਲਥਾ, ਮਾਸ਼, ਮੁਦਗ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਜੌ ਨਾਲ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੀ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਦੂਧ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਲਈ ਪਾਉ। ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਭੇਡ ਦੇ ਗੋਬਰ ਦਾ ਪਾਊਡਰ, ਜੌ ਦਾ ਪਾਊਡਰ, ਅਤੇ ਤਿਲ ਵੀ। ਗਊ ਮਾਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਰੱਖੋ; ਸਭ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਿੜਕਾਅ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਠੰਢੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੰਬ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਕਾਮਿਨੀ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਖਜੂਰ, ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ, ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਦੰਗਾ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਾਲਤੀ, ਮੱਲਿਕਾ, ਯੂਥੀ, ਪਾਟਲਾ, ਅਤੇ ਕਰਵੀਰਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਵਨੀ, ਅਤਿਮੁਕਤਾ, ਕਰਣਿਕਾਰਾ, ਕੁਰੰਟਕਾ, ਕੁਬਜਕਾ, ਤਗਰਾ, ਨੀਪਾ, ਵਾਣਾ, ਅਤੇ ਵਰਵਪਾ-ਮੱਲਿਕਾ ਵੀ ਚੰਗੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਤਮਾਲਾ, ਬਿਲਵਾ, ਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ, ਕਾਲਾ-ਤੁਲਸੀ, ਵਾਸਕਾ, ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲ, ਕਮਲ, ਲਾਲ ਕਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੁੱਲ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਕਾ, ਉਨਮਤਤਾ, ਕੰਗਾਂਚੀ, ਅਤੇ ਗਿਰਿਮੱਲਿਕਾ ਪੂਜਾ ਲਈ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਉਟਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਅਤੇ ਕੰਟ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥਾ ਘੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਆਢਕਾ ਘੀ ਅਤੇ ਦੂਧ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਧਨੁਰਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ। ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਯੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਿਆ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ, ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਫੜਿਆ, ਨਾ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਹੱਥ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ, ਇਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੁੜ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੰਤਰਾਂ (ਧਨੁਸ਼ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਯੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਿਆ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪੱਥਰ, ਬਰਛੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਛੀ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਜੋ ਨਾ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਮਲਯੁੱਧ ਲਈ ਹਨ, ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਚਿਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੜਾਈ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਮੱਧਮ, ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਵਾਂ। ਧਨੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਲੜ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗੂਠੇ, ਟਖਣ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ 'ਸਮਪਦ ਸਥਿਤੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਦਿ-ਅੰਤ, ਘਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀਕ ਵਿਆਖਿਆ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਈ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।