ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰਿ ਨੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾਨ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਜੀਉਂਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ—ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਨ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ—ਨਿਕਲੇ; ਪਾਂਡਵ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਇਹ ਸੱਤ—ਬਚੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਨੇ ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਨ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਸਭ ਧਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਧਰਮ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਈ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲ ਦੀ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ। ਜਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਦੁਰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇੰਝ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਟਾਇਆ। ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਹਾਨੇ, ਮੁਸਲ ਨਾਲ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਜ੍ਰਾ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦਿੱਤੀ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਹਰਿ ਖੁਦ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਲਭਦਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਸੰਖ ਹੈ, ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਹਰਿ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਤੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਦੁਵਾਰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਰਥ ਨੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਇੱਕ ਕੁਰੂਪ ਔਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਉਸੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੋਪਾਲਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਜੋ ਮੁਸਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਫੜ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਰਜੁਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਸੀ।" ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਕੇ, ਪਾਰਥ ਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼, ਹਥਿਆਰ, ਰਥ ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਰਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰੇ ਹੋਏ ਸੌ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸਹਦੇਵ, ਨਕੁਲ, ਫਲਗੁਨ ਤੇ ਭੀਮ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿਕ, ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਹਾਰ ਗਏ। "ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!" ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਹ ਮਾਇਆ ਤੇ ਮੋਹ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੋਦਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਛੱਡ ਗਏ; ਉਹ ਬੌਧ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੇਦ ਛੱਡ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਰਹਤ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਹਤ ਬਣਾਇਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਵੇਂ ਪੰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਐਸੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਜੋ ਨਰਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰੇਕ ਨੀਵਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਧਰਮ-ਹੀਣ ਚੋਰ, ਤੇ ਵਾਜਸਨੇਯ ਵੇਦ, ਬਾਕੀ ਰਹਿਣਗੇ; ਪੰਜ ਤੇ ਦਸ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੀ ਮਾਪ ਬਣਨਗੀਆਂ। ਧਰਮ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ, ਪਰ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਾਸ ਖਾਣਗੇ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਗੇ। ਵਿਸ਼ਨੁਯਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਲਕੀ, ਯਾਜ੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਠੀਕ ਕਰੇਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਕਲਕੀ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰਿ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿਣਗੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ! ਇਹ ਹਰ ਚੱਕਰ ਤੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ—ਪੁਰਾਣੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ; ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰਿ ਇੰਝ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਵਖਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ। ਉਹ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਆਦਿਕ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ, ਗੁਣ ਤੇ ਅਗੁਣ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸੀ; ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਹੱਤੱਤੱਤਤੱਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ "ਮੈਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਈ; ਇਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਸਤ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। "ਮੈਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼; ਛੂਹ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵਾਯੂ; ਰੂਪ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅੱਗ ਹੋਈ। ਸਵਾਦ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਣੀ; "ਮੈਂ" ਦੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸਤੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਦਸ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨ ਬਣੇ, ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਵੈਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਰਚੀਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰੀ। ਇਹ ਪਾਣੀਆਂ "ਨਾਰਾ" ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਨਾਰਾ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਬਣੀਆਂ, ਉਹ "ਨਾਰਾਇਣ" ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਅੰਡਾ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।