ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਨੇ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਨਾਰੀ ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤਲੀ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਰਮ ਰੋਆਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ—ਉਹ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾਭੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਨਾਨੀ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ, ਗਿੱਟਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਵਿਚਲੀ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਨਾਰੀ ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਉਭਾਰੂ, ਛਾਤੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਖੁਰਦਰੀ ਤੇ ਸੂਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਨਾਰੀ ਲਾਲਚੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲੇ; ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਉਸਦੇ ਗੱਲ੍ਹ ਜਾਂ ਹੋਠ ਮਗੂਕਾ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਸੋਜੇ ਹੋਣ, ਨਾ ਵੱਡਾ ਸਿਰ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਵਾਲ ਹੋਣ। ਉਸਦੇ ਭੰਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਂ ਵੰਕੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਾਮਰ ਦਾ ਹਥਿਆ ਕਾਂਚੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੰਸ, ਮੋਰ ਜਾਂ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਕਾਗ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਛਤਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਛਤਰੀ ਚੌਕੋਣੀ, ਰਾਜੇ ਲਈ ਗੋਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ, ਪੰਜ, ਛੇ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਗੰਢਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਚਾਈ ਪੰਜਾਹ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਹਥੇਲੀਆਂ ਹੋਵੇ। ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਹਨ: ਲੋਹਾ, ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਲੱਕੜ। ਕਮਾਨ ਦੀ ਤੰਦ ਬਾਂਸ, ਨਸ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਧੀਆ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਚਾਰ ਹਥੇਲੀਆਂ ਲੰਮੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਕਮਾਨ ਇਸ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਘੱਟ ਮਾਪ ਦੀ ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਨੀਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਮਾਨ ਦੀ ਮੁੱਠ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਗ ਵਾਲੀ ਨੋਕ ਛੋਟੀ ਤੇ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਕਮਾਨ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਰੀ ਦੀ ਭੰਵ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਲਾਗੇ ਹੋਣ, ਇਹ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਟੇਢੀ, ਚੀਰੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਛੇਦ ਵਾਲੀ ਕਮਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਲੋਹਾ ਵੀ ਕਮਾਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਧੀਆ ਕਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ, ਸ਼ਾਰਭ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਦਨ, ਬਾਂਸ, ਸਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਅੰਗਕੁ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਮਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਗੇ ਬਾਂਸ ਨਾਲ, ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ, ਨਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਤੇ ਚੰਗਾ ਪੰਖ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਖ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਸੀ। ਇਸ ਉਤੇ, ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਭ ਅਜਨਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਨੰਦਕਾ ਨਾਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹਰੀ ਨੇ ਉਠਾਈ। ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੜਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢੀ, ਉਹ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਰਤਨ ਜੜੀ ਮੁੱਠ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌ-ਬਾਂਹ ਵਾਲਾ ਅਸੁਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅਸੁਰ ਮਗਰ, ਗਦਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਨੰਦਕਾ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਅੰਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੰਦਕਾ ਨੇ ਵੱਢਿਆ, ਲੋਹਾ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਹ ਪਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣੇ। ਹਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਰਹੀ, ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਜੀ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਥੌੜੀ ਤੇ ਅੰਵੀਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਸੋਹਣੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਰਸ਼ਿਕਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਪਾਰਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੰਗ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਵੱਢਣ ਜੋਗੇ ਹਨ, ਅੰਗ ਦੇ ਵੀ ਤਿੱਖੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਤੇ ਅੱਧ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੱਧੀ ਮੱਧਮ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਤਲਵਾਰ ਜਿਹੜੀ ਲੰਮੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਘੰਟੀ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਵਰਗੀ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਲਵਾਰ ਜਿਹੜੀ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਚੱਕਰ ਵਰਗੀ ਨੋਕ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਕਰਨਫੂਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ, ਘਿਉ ਦੀ ਮਹਿਕ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗੁਲ-ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਣਗਠੀਆਂ, ਕੋਇਲ ਜਾਂ ਉਲੂ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਤਲਵਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਧਾਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਣਾ, ਨਾ ਹੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਜੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਤਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਪਹਿਨਣਯੋਗ ਹਨ: ਹੀਰਾ, ਪੰਨਾ, ਮਾਣਕ, ਨੀਲਮ ਤੇ ਮੋਤੀ। ਇੰਦਰਨੀਲ, ਮਹਾਨ ਨੀਲਮ, ਲਹੂ-ਪਤਰੀ, ਪੀਲਾ ਪਖਰਾ, ਚੰਦਨ ਰਤਨ, ਸੂਰਜ ਰਤਨ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਤੇ ਪੁਲਕਾ ਵੀ ਹਨ। ਕਰਕੇਤਨਾ, ਪੁਸ਼ਪਰਾਗ ਤੇ ਜੋਤੀਰਸਾ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ, ਰਾਜਸੀ ਕਪੜਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰਾਜਸੀ ਧਾਤ ਵੀ ਹਨ। ਸੌਗੰਧਿਕ, ਗੰਜਾ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਾਤ, ਗੋਮੇਦ, ਰੁਧਿਰਾਖ, ਭੱਲਾਤਕ ਵੀ ਹਨ। ਧੂੜ, ਪੰਨਾ, ਤੁਥਾ, ਤਿਲ, ਪੀਲੂ, ਮੂੰਗਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਹੀਰਾ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦਾ ਰਤਨ ਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੀਰਾ-ਰਤਨ, ਟਿੱਟਿਭਾ, ਪਿੰਡ, ਭ੍ਰਾਮਰ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਵੀ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ ਰਤਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਜਯਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਮਕ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਚਮਕ ਰਹਿਤ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕਣਕੜੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਨਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਵਧੀਆ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਵਜ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜੜਨਯੋਗ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ੁਭਤਾ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ।