ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੁਰੀਓਧਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੇਨਾ ਸੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਿਉਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਦ੍ਰੋਣ ਆਚਾਰਯ ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾ ਫੈਲੀ ਕਿ ਅਸ਼ਵੱਠਾਮਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਿਉਮਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧੇ ਹੋਏ, ਦ੍ਰੋਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਜੈ ਕਰਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੁਰੀਓਧਨ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਰਣ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਕਰਣ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਸ਼ਲਯ ਨੇ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਰੀਓਧਨ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਭੀਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਅਠਾਰਵੇਂ ਦਿਨ, ਭੀਮ ਨੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗਦਾ ਚਲਾਈ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੌਂਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਤਾਕਤਵਰ ਅਸ਼ਵੱਠਾਮਾਨ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਿਉਮਨ—ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਹੜੀ ਸਮਾਨ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ, ਜਦ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਸ਼ਵੱਠਾਮਾਨ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਮਣੀ ਕੰਡੇ ਦੀ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ। ਹਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਅਸ਼ਵੱਠਾਮਾਨ ਦੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ। ਇਉਂ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਨ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁਤ੍ਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਪਾਂਡਵ, ਸਾਤਯਕੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ—ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸੱਤ ਹੀ ਬਚੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭੀਮ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਸ਼ਹੀਦ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਵਾਈ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ। ਜਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਦੁਰ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਇਉਂ ਵਿ਷ਣੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ, ਦੈਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਹਾਨੇ, ਉਸਨੇ ਮੁਸ਼ਲ ਨਾਲ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠਾਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲਭਦਰ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੇ ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਹਰੀ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਦੁਆਰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਪਾਰਥ ਨੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਅੰਗ ਔਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਵਿ਷ਣੂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਗੋਪਾਲਾਂ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਫੜ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੁਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਸੀ।" ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਕੇ, ਪਾਰਥ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵਾਰਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼, ਹਥਿਆਰ, ਰਥ ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਸੌ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ 'ਤੇ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸਹਦੇਵ, ਨਕੁਲ, ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਅਤੇ ਭੀਮ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਦੁਰੀਓਧਨ ਆਦਿਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਹਾਰ ਗਏ। "ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!" ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਮੋਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੋਦਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬੌਧ ਬਣ ਗਏ, ਹੋਰ ਕਈ ਨੇ ਵੀ ਵੇਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਰਹਤ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਹਤ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਲ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਪੱਖੰਡੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਐਸੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਜੋ ਨਰਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜੁਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਚੋਰ ਤੇ ਵਾਜਸਨੇਯ ਵੇਦ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ; ਪੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦੱਸ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੀ ਮਾਪ ਬਣਨਗੀਆਂ। ਧਰਮ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ, ਪਰ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਖਾਣ ਤੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਲੱਗਣਗੇ। ਕਲਕੀ, ਜੋ ਵਿ਷ਨੁਯਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਯਾਜ਼੍ਣਵਲਕਯ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਕਲਕੀ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਚੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਥਾ ਹੈ।