ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਜਨਾਨੇ ਰਾਜ ਸਿਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੌਣ ਸਮੇਂ ਬੋਲਣ ਵਾਂਗ ਲੁਕਵੇਂ ਅਉਗਣ, ਰਾਜ-ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਨਿਰਭੀਕ, ਯਾਦਸ਼ਤ ਵਾਲਾ, ਵਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤ ਬਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਦੂਤ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੋਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਜਾਓ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੁਗਲਖੋਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਓ; ਕੰਮ ਲਈ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਵੇਖੋ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੋ। ਦੂਤ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਜੋ ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਸੂਸ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਂਦੇ ਹਨ—ਖੁਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਲੁਕਵੇਂ; ਲੁਕਵੇਂ ਜਾਸੂਸ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਵਪਾਰੀ, ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਤਪਸਵੀ, ਭਿਖਾਰੀ ਆਦਿ ਵੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਵੈਰੀ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜਾਸੂਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਮਾਰੀ। ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਦਿਵਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਵ; ਦਿਵਿਆ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਉਪਰਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਰਵਾਈ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਲਾਹ, ਸਲਾਹ ਦੀ ਉਪਜ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਠੀਕ ਤਸਦੀਕ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਪਰਬੰਧ, ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ—ਇਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤਰੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆ ਜਾਣ; ਉਸ ਕੋਲ ਸੋਨਾ, ਅਨਾਜ, ਕਪੜੇ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੌਲਤ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੁਸੀबत ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮੁਸੀਬਤ ਸਮੇਂ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਜੰਗ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਰਹੱਦ-ਪਤੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਸ ਮੁਸੀਬਤ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਪਛਾਣਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ, ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ, ਦੌਲਤ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟ, ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਮ ਚਟਾਕ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਜ਼ਾ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਾਏ ਦਾ ਲਾਭ ਵੀ ਦੋਸਤ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰਾਜ-ਕਾਰਜ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਭਰਸ਼ਟਤਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ, ਔਰਤਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੂਆ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਿਕਾਰ ਹਨ; ਸਸਤ, ਜ਼ਿੱਦ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕਾਬੰਦੀ ਵੀ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ; ਸੁਕਾ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹਨ। ਕਿਲਾ ਜੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਕੰਧਾਂ, ਖਾਈਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣ, ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣ, ਫੌਜ ਘੱਟ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਕਿਲੇ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ। ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਜੇ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਘੇਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਵੇ, ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ। ਫੌਜ ਜੇ ਘੇਰੀ ਹੋਵੇ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੈਰੀ ਹੋਣ, ਸਾਥੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾ ਦੇਣ, ਬਦ-ਅਖ਼ਲਾਕੀ, ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ, ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਦੂਰੋਂ ਆਈ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਆਈ ਹੋਵੇ—ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਟੁਕੜੀ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਗਲਤ ਰਿਪੋਰਟ ਆਵੇ—ਇਹ ਫੌਜ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ। ਜੇ ਫੌਜ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜੜ੍ਹ ਖੋ ਜਾਵੇ—ਜੇ ਮਾਲਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਤਾਰਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣ, ਕਾਬੂ ਨਾ ਆਵੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਫੌਜ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ। ਦੋਸਤ ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਉਗਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹਾਰ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਦੀ ਭਰਸ਼ਟਤਾ, ਗੁੱਸਾ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਜੂਆ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਹਨ। ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਥਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਸਜ਼ਾ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਜਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੇ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਜੀਵ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਰੀ ਜਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਠੀਕ ਹੈ। ਨੀਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਭਰਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਬੇ-ਫ਼ੈਸਲਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਫਰਜ਼ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ। ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੂਆ ਧਰਮ, ਦੌਲਤ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਢਿੱਲ, ਧਰਮ ਤੇ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਭੁੱਲ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਛਾਵਣੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨ ਪਛਾਣਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਿਲ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਮੇਤ, ਛਾਵਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਫੌਜ—ਵਪਾਰੀ, ਦੋਸਤ, ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ—ਮਹਿਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਤਾਰਬੱਧ ਹੋਣ। ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਸਿਪਾਹ-ਸਲਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੌਕਾਂ ਉੱਤੇ ਘੇਰਾ ਬਣਾਕੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਏ। ਆਪਣੀ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ-ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਜਨਾਨੀਆਂ ਸਿੱਖਾਵਾਂ, ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਵਿਭਿੰਨ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਿਆਰ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ।