ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਸਜ਼ਾ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਨਿਆਯਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਮਨੋਬਲ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਧੀਰਜੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਦੋਸਤ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦੋਸਤੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਦੂਰੋਂ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਦਿਲੋਂ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੇਣ ਨਾਲ। ਦੋਸਤੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ੀਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਸਤ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰ, ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਅਡਿੱਗਤਾ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ, ਚੰਗਾ ਬਰਤਾਅ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸੋਭਾਵੰਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਕਠੋਰਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਤਕਰਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਭੇਦ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਲਾਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੇ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਰਾਜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਆਂਕ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਚੁਸਤ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਲਗਾਏ—ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਖਾਨਾਂ, ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਪਏ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਵਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ। ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਇਹ ਅੱਠ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ। ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ, ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਵਸੂਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਡਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਜੋ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਕਦੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਲਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤਾਂਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਵੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਲਾਹ ਦੇ ਫਲ ਇਹ ਹਨ: ਅਣਜਾਣੀ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਾਨੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ, ਵਖ-ਵਖਰਾਈ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ। ਸਲਾਹ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਗ ਹਨ: ਮਿੱਤਰ, ਸਾਧਨ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਉਪਚਾਰ। ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਵਾਸਨਾ, ਅਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਲੁਕਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਲਾਸਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਔਰਤਾਂ ਵੀ। ਜੋ ਨਿਡਰ ਹੋਵੇ, ਯਾਦਸ਼ਤ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ, ਬੋਲੇ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖੇ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜੇ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਦੂਤ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ। ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਨਾ ਜਾਵੋ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੁਗਲਖੋਰ ਕੋਲ ਜਾਵੋ। ਕੰਮ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੋ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਵੋ; ਨਜ਼ਰਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹਾਵਭਾਵ ਦੇਖ ਕੇ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹੋ, ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਚਰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਲੁਕਵੇਂ। ਲੁਕਵੇਂ ਚਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਵਪਾਰੀ, ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਤਪਸਵੀ, ਭਿੱਖਾਰੀ ਆਦਿ ਵੀ ਚਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਦਾਸੀ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਜਾਵੋ; ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਪਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੋ। ਜੋ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ, ਉਹ ਵਿਪਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਮਾਰੀ। ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ। ਦੈਵੀ ਵਿਪਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਵਿਪਤਾ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਲਾਹ, ਸਲਾਹ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ—ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ, ਨਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ—ਇਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਵਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਸੋਨਾ, ਅਨਾਜ, ਕਪੜੇ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵੀ ਵਿਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰਣਨੀਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਖੀ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਪਤਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋਸਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਧਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੰਡ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਨ ਆਦਿ ਦੇ ਲਾਭ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਕਾਜ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਠੋਰ ਬੋਲ, ਅਣੁਚਿਤ ਦੰਡ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਧਰਮ, ਦੋਸਤੀ, ਨੌਕਰ-ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਸਲਾਹ, ਵਿਪਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਖਾਏ ਗਏ।