ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਤਾ ਵਿਚੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਨਿੜਰ, ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਵੇ ਢਿੱਠਪਣ ਜਾਂ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਦੁੱਖ-ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਸੱਚਾਈ, ਤਾਕਤ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਵਾਲੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ, ਮਨ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਨਿਪੁੰਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰੇ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝੇ। ਡਿਊਟੀ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਗਿਆਨ, ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਨਿੜਰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਸੱਚਾਈ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਲਗਨ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਅਡੋਲਤਾ, ਭਗਤੀ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਅਵਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਕਤ, ਚਰਿੱਤਰ, ਸਿਹਤ, ਚੰਗਾ ਵਿਅਵਹਾਰ, ਢਿੱਠਪਣ ਦੀ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚਤਾ ਤੇ ਨੀਚਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਉਪਜਾਊਪਨ, ਨੇਕ ਵਿਅਵਹਾਰ, ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਵੱਧਤ, ਗਾਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰੀ ਅਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਪਾਣੀ, ਰਸਤੇ, ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਾਰੀਗਰ, ਵਪਾਰੀ ਵੱਧ ਹੋਣ, ਵੱਡਾ ਉਦਮ, ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਪਿਆਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਲ ਵੈਰ, ਦੁੱਖ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਧਰਮੀ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਵਾਲੇ, ਤਾਕਤਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਖਾਈਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਾਣੀ, ਅਨਾਜ, ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ, ਪਹਾੜੀ, ਜੰਗਲੀ, ਰੇਤਲਾ, ਦਲਦਲੀ ਤੇ ਵਣਿਤ। ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ, ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਇਕੱਠਾ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੌਰਤ ਵਾਲਾ, ਨੇਕ ਕੁਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਜੰਗੀ ਸਜ਼ਾ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਨਿਆਂਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਤੋਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਨੋਬਲ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜੀ, ਦ੍ਰਿੜ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰਤਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ, ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਰਾਹੀਂ। ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਧਨ ਸੰਬੰਧੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ, ਦ੍ਰਿੜ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਜੀਕ ਬੰਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਤਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝ, ਆਦਿ ਗੁਣ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਵਿਅਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ, ਚੰਗਾ ਵਿਅਵਹਾਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸੋਭਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਕਠੋਰਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਝਗੜਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਭੇਦ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਸਲਾਹ ਨਾ ਵਿਖਾਵੇ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾਵੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੇ, ਤੇ ਜੇ ਰਾਜਾ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਰਾਜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੋਵੇ, ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ; ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ, ਤਾ ਕਿ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਣ। ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਮਿਹਨਤੀ ਨਿਗਰਾਨ ਲਾਏ: ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਉਹ ਖਾਣਿਆਂ, ਟੈਕਸਾਂ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਅਤੇ ਸੁੰਨੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਵਸਾਈ ਕਰੇ; ਨੇਕ ਰਾਜਾ ਇਹ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਭਾਏ। ਚੋਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ, ਲੁਟੇਰਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਚਾਹਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਲਚ—ਇਹ ਪੰਜ ਸੋਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਕਰੇ; ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਏ। ਜੋ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਲਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤਦ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ; ਕਵੀ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਮਾਮਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਹੱਲ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ—ਇਹ ਸਲਾਹ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਮਿੱਤਰ, ਉਪਾਏ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਇਲਾਜ—ਇਹ ਪੰਜ ਸਲਾਹ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕੰਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ—ਇਹ ਉਪਲਬਧੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀ, ਮਿੱਤਰ, ਨੌਕਰ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਇਹ ਗੁਣ, ਵਿਅਵਹਾਰ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।