ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ, ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਰਾਜ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ। ਸੱਚਾਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗਤਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਦੈਵੀ ਭਾਗ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨੀਚ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਅਗਾਹੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ—ਇਹ ਗੁਣ ਰਾਜ ਕਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਮਰਤਾ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ—ਉੱਚ ਵੰਸ਼, ਮਿਰਦੁਭਾਵ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸਹਾਇਕ ਚੁਣੇ ਜੋ ਵਾਚਾਲ, ਨਿਰਭਉ, ਚੇਤਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਤਾਕਤਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੁਸਟਤਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਜੋ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ, ਡਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਖਾਲੀਪਨ, ਈਰਖਾ, ਡਾਹ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ; ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ। ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਿਰਦੁ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਭੀਕ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਪੂਰਨ ਹੋਣ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨ; ਲੋਕ ਵਧੀਆ ਰੂਪ, ਚੰਗੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਵਾਚਾਲ, ਨਿਰਭਉ, ਤੀਖੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਹਠੀਲੇ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ। ਉਹ ਸੱਚ, ਤਾਕਤ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ; ਕਲਾਵਾਂ, ਹੁਨਰ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ। ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਕਸਦ ਸੰਬੰਧੀ ਚੇਤਨ, ਮਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਥਰਵਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਲਏ ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਦਵੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ। ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਗਿਆਨ, ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਨਿਰਭਉਪਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿੱਚ, ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰਤਾ, ਸੱਚਾਈ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਹਿਣ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਸਥਾ ਤੇ ਲਗਨ, ਵਿਪਰੀਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜਤਾ; ਭਗਤੀ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ, ਚਰਿੱਤਰ, ਸਿਹਤ, ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ, ਹਠ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਵੇਖੋ। ਸਿੱਧਾ, ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਲੁਕਵੇਂ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣੋ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਸਰਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਪਜਾਊ, ਧਰਮਵਾਨ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਸੁਖਦਾਇਕ ਧਰਤੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪਾਣੀ, ਰਸਤੇ, ਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵੱਡੀ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਲਾਕਾਰ, ਵਪਾਰੀ ਵੱਧ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਉਦਯਮ ਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਧਰਮਵਾਨ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਵਾਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜਿਸਦਾ ਨੇਤਾ ਨਾ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਅਸਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚੌੜੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਖਾਈਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਾਣੀ, ਅਨਾਜ, ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜਲ, ਪਹਾੜੀ, ਜੰਗਲੀ, ਰੇਤਲਾ, ਦਲਦਲੀ, ਜਾਂ ਵਣੀ। ਖਜ਼ਾਨਾ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਖਰਚਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਇਕਜੁੱਟ, ਵੇਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਚੰਗੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ, ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਮੰਗਲਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਹੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਠੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਚੰਗੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਆਤਮਿਕ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜੀ, ਦ੍ਰਿੜ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਚੁਣੋ। ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ, ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਤੇ ਥੋਸ ਅਰਥ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ। ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸੰਬੰਧੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਨਾਤਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ। ਮਿਤ੍ਰ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਸੰਤੋਖ, ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੌਕਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਕਰੂਰਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਡਾਹ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਤਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਭੇਤ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉਨਮੁਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਲੋੜ ਪੁਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।