ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਬੇਨਸੀਬ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਰਿਆਂ ਵੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਰਤਾਵ ਕਰੇ, ਸਦਾ ਭਲਿਆਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਦਿਖਾਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਰੁੱਖਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਮਾਣ ਦੇਵੇ; ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਜਾਵੇ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਰੱਖੋ। ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਇਆ ਦਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੋਰਨਾਂ ਵੱਲ ਸਤਿਕਾਰ ਰੱਖੋ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾ ਕਰੋ ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਦਾ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ। ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਬਣੋ, ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲੋ, ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਓ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇਣੀ ਪਵੇ। ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਆਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਓ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਹਾਰ ਦਿਓ, ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ; ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇਖ ਕੇ ਈਰਖਾ ਕਰੋ। ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਬੋਲੀ, ਮੌਨ ਵਰਤਣ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਾਈ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲਾ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਫੌਜ ਤੇ ਦੋਸਤ—ਇਹ ਸੱਤ ਤੱਤ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ, ਚਰਿੱਤਰ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਦਾਨ, ਤੇ ਫੁਰਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਸਚਾਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗਤਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਦੈਵੀ ਭਾਗ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਨੀਚ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ, ਧਰਮ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗੁਣ—ਉੱਚ ਵੰਸ਼, ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਉ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸੇ ਸਹਾਈ ਚੁਣੇ ਜੋ ਵਾਕਚਾਤੁਰ, ਨਿਡਰ, ਸਾਵਧਾਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਤਾਕਤਵਾਨ ਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਹੋਣ। ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ, ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੇ ਸਭ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਜੋਗਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਵੈਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖੇ। ਜੋ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਡਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਧੋਖਾ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਖਾਲੀਪਨ, ਈਰਖਾ, ਜਲਣ, ਝੂਠ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ; ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਯੋਗਯ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਡਿੱਠ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਡਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਚੰਗੀ ਜਾਤ, ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਹੋਣ। ਜੋ ਵਾਕਚਾਤੁਰ, ਨਿਡਰ, ਤੇਜ਼-ਨਜ਼ਰ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਜਿਦ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੋਸਤਾਨਾ, ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਜੋ ਸੱਚ, ਤਾਕਤ, ਡਿੱਠ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵੈਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸਮਝੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅਥਰਵਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਵੇਖੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਡਿਊਟੀ, ਗਿਆਨ, ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਨਿੜਰਤਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਵਾਕਚਾਤੁਰਤਾ, ਸੱਚਾਈ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੇਖੋ। ਜੋੜ-ਤੋੜ ਤੇ ਲਗਨ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਥਿਰਤਾ, ਭਗਤੀ, ਦੋਸਤੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਰਤਾਵ ਤੋਂ ਪਛਾਣੋ। ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ, ਚਰਿੱਤਰ, ਸਿਹਤ, ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਵ, ਜਿਦ ਦੀ ਘਾਟ, ਸੰਯਮ ਤੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਧਾ-ਸਿੱਧ nobility ਤੇ baseness ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ; ਹਰ ਥਾਂ ਲੁਕਵੇਂ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੋ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਉਪਜਾਊ, ਧਾਰਮਿਕ, ਖਨਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਸੁਖਦਾਈ ਜ਼ਮੀਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪਾਣੀ, ਰਸਤੇ, ਤੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੀ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਾਰੀਗਰ, ਵਪਾਰੀ ਵੱਧ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗ, ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਪਿਆਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲ ਵੈਰ, ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜਿਸ ਦਾ ਨੇਤਾ ਨਾ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਵਿਅਸਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੀ ਹੱਦਾਂ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਖਾਈਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅਨਾਜ, ਧਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਨ ਜੋਗਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ—ਜਲ, ਪਹਾੜੀ, ਜੰਗਲ, ਰੇਤਲੇ, ਦਲਦਲੀ ਤੇ ਜੰਗਲਾਤੀ—ਕਿਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਿਛਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ, ਖਰਚਾ ਸਹਿਣ ਜੋਗਾ, ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਉਹ ਹੋਣ ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨਣ, ਇਕਜੁੱਟ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਪਾਉਣ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਚੰਗੇ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ, ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ। ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਆਦਰਤ ਹੋਣ, ਉਹ ਫੌਜ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨੇਤਾਵਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਧਨ, ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਮ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਸਦਾ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ।