ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਚੰਗੀ ਸ਼ਾਸਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮੂਲ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ 'ਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿਚੋਂ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਦਾਨ, ਸੱਚਾਈ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਪਰਿਵਾਰ, ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਯਮ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ繁ਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਗਵਸਤਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਅਕਸਰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੱਤ—ਇਹ ਛੇ ਵੈਰੀ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ, ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਕਰੇ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੇ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ। ਅਹਿੰਸਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਖਿਮਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਘਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਆਮ ਧਰਮ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ, ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ, ਦਇਆ ਕਰਨ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਦੁਖੀ-ਪੀੜਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਰਾ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਅਧਰਮ ਕਰੇਗਾ? ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਾ ਦੇਵੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਬੁਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨੇਕ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ਼ਵਰ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਰੁਖਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੋ; ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲੋ, ਕਦੇ ਧੋਖਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੇਵਾ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਓ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲੋ। ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿਖਾਓ, ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਨਮਰਤਾ ਰੱਖੋ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਭਾਓ। ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਹਰੇਕ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਲਗਾ ਦੇਣੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੀਭਾਓ। ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਓ, ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ। ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ 'ਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਈਰਖਾ ਕਰੋ। ਬਿਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵੈਰਤਾ ਦੇ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਮੌਨ ਵਰਤ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਆਪਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗ ਹਨ—ਮਾਲਕ (ਰਾਜਾ), ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜ-ਭੂਮੀ, ਕਿਲਾ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਫੌਜ ਤੇ ਮਿੱਤਰ—ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਭੂਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ, ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਦਾਨ ਤੇ ਚੁਸਤਤਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।" ਸੱਚਾਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗਤਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਦੈਵੀ ਭਾਗ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੰਦ-ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ, ਧਰਮ, ਚੰਗੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗੁਣ—ਉੱਚ ਕੁਲ, ਨਰਮੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਸੇਵਕ ਚੁਣੇ ਜੋ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ, ਨਿਡਰ, ਸਾਵਧਾਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋਣ। ਅਜਿਹਾ ਨੇਤਾ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਕਲਾ ਤੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ 'ਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਝੱਲਣ ਯੋਗ, ਤੇ ਮੰਦਤਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇ। ਜੋ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਡਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਧੋਖਾ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ, ਖਾਲੀਪਨ, ਈਰਖਾ, ਡਾਹ, ਝੂਠ ਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਯੋਗ, ਸਮਰਥ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਿੱਠਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਭੀਕ, ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨ; ਲੋਕ ਚੰਗੀ ਜਾਤ, ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਹੁਨਰ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਜੋ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ, ਨਿਡਰ, ਤੀਖੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਹਠੀ ਤੇ ਚੰਚਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਝੱਲਣ ਯੋਗ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ। ਸੱਚ, ਤਾਕਤ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਲਾਵਾਂ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਹੁਨਰਮੰਦ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋਣ। ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤੀ 'ਚ ਅਟੱਲ ਰਹੇ, ਵੈਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਮਨ ਤੇ ਗਿਆਨ 'ਚ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅਥਰਵਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਯਜਨਾਂ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ। ਆਪਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ, ਹੁਨਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਪਦਵੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਰਤਵ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਗਿਆਨ, ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੱਲ-ਬਾਤ 'ਚ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰਤਾ, ਸੱਚ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਝੱਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੇਖੋ। ਸਥਿਰਤਾ, ਲਗਨ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਡੋਲ੍ਹ ਨਾ ਜਾਣਾ, ਭਗਤੀ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਰਤਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੋ। ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਚਰਿੱਤਰ, ਸਿਹਤ, ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਰਾ, ਹਠ ਤੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਇਹ ਗੁਣ ਆਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜ ਸੁਖੀ, ਨਿਆਂਪ੍ਰਯ, ਤੇ ਚਿਰਸਥਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।