ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ, "ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ।" ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਦੁਯੋਧਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਵੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਮਾਸਾਨ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਕੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਵੀ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਹਥਿਆਰ ਵਰਸਾਏ। ਭੀਸ਼ਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪ ਚੁਣਿਆ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵਿਖਾਇਆ। ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਵਾਸੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਭੀਸ਼ਮ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ, ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਦੁਯੋਧਨ ਦੁੱਖੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ। ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਵਧ ਗਿਆ। ਵੀਰਾਟ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਆਦਿ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਦੁਯੋਧਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੀ, ਪਰ ਦ੍ਰੋਣ ਆਪ ਸਮਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁਮਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਜੇਤਯ ਕਰਣ, ਸਾਰੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ, ਦੁਖੀ ਦੁਯੋਧਨ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਕਰਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਣ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਲਯ ਨੇ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਭੀਮਸੇਨ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਦੁਯੋਧਨ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਭੀਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਵਿਧੰਸ ਕੀਤਾ। ਅਠਾਰਵੇਂ ਦਿਨ, ਭੀਮ ਨੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੌਂਦੀ ਹੋਈ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਾਂਚਾਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁਮਨ ਆਦਿਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਮਣੀ ਕੰਡੇ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਜਲੇ ਹੋਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਕੀਤਾ; ਇਉਂ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਨ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਪਾਂਡਵ, ਸਾਤਯਕੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ—ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੱਤ—ਬਚੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਭੀਮ ਆਦਿਕ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਨਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਾਜੇ ਬਣੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਵਿਦੁਰ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਉਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ, ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਬਣਾਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਹਾਨੇ, ਗਦਾ ਨਾਲ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲਭਦਰ, ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਹਰੀ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਦਵਾਰਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਾਰਥ ਨੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਇੱਕ ਤਿੜਕੜੀ ਔਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਬਚੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਉਸੀ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਅਰਜੁਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਸੀ।" ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਕੇ, ਪਾਰਥ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼, ਹਥਿਆਰ, ਰਥ ਤੇ ਘੋੜੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਰਾਜ ਨੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਜਾਣਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਕਲੇ। ਉਸਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਖੋਏ ਹੋਏ ਸੌ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ। ਵੱਡੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸਹਦੇਵ, ਨਕੁਲ, ਫਾਲਗੁਨ ਅਤੇ ਭੀਮ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਥੇ, ਦੁਯੋਧਨ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹਰ ਗਏ ਸਨ।