ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਆਰਜ਼ੂ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਦੀ ਹੈਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤ, ਦੋਸਤ, ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਗਹਿਣੇ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਵਾਸ ਇਥੇ ਹੀ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗੁਣ, ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਦਇਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—even ਜੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਵਡਿਆਈਯੋਗ, ਗੁਣਵਾਨ, ਭਾਗਵਾਂ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੂਰਮਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੀਭ ਵੀ ਤੇਰੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਦੇਵੀ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡ।” ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਸਤਕਾਰੀ ਭਜਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨੀਤੀ ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਦੱਸਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ:” ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਾਰ ਕਰਤਵ ਹਨ—ਨਿਆਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਤੇ ਰੱਖਣਾ, ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਚੰਗੀ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਉੱਚ ਕੁਲ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦੋਸਤੀ, ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਪਰਿਵਾਰ, ਚਰਿਤਰ ਅਤੇ ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ—ਇਹ ਗੁਣ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਅਪਾਰ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦਾ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਾਬੀ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲੋਭ, ਆਨੰਦ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ—ਇਹ ਛੇ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਇਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ, ਵਪਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪੂਛਣ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” “ਅਹਿੰਸਾ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਸਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਖਿਮਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਆਮ ਕਰਤਵ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਦਇਆ ਕਰਨੀ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” “ਇਹ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਜਾਂ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਜਾਂ ਕੱਲ੍ਹ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।” “ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਅਧਰਮ ਕਰੇਗਾ? ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਰਾਜਾ ਵੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਮਾੜਿਆਂ ਵੱਲ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੰਗਿਆਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਇਆ ਦਿਖਾਉ।” “ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਜੋ ਰੁੱਖਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।” “ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੇ ਝੂਠ-ਚਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲੋ।” “ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਰਤੂਤ ਲਈ ਮਿਹਰਬਾਨੀ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ—ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਾਨ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਭਾਓ।” “ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਦੋਸਤ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ—even ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣੀ ਪਵੇ।” “ਮਹਿਮਾਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲ ਲਗਾਓ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ; ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰੋ।” “ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਬੋਲੀ, ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਾਈ—ਇਹ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹਨ।” ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗ ਹਨ—ਮਾਲਕ, ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲਾ, ਖਜਾਨਾ, ਫੌਜ, ਤੇ ਦੋਸਤ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ।” “ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੋ। ਪਰਿਵਾਰ, ਚਰਿਤਰ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਦਾਨ, ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ—ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।” “ਸਚਾਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗਤਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਦੈਵੀ ਭਾਗ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਮਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।” “ਅਗਾਹੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ—ਇਹ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ।” “ਨਮਰਤਾ, ਧਰਮ, ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: ਵੱਡਾ ਵੰਸ਼, ਨਰਮਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ।” “ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਸੇ ਸਹਾਇਕ ਲਗਾਏ ਜੋ ਵਾਕ-ਪਟੂ, ਨਿਸ਼ਚਲ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਅਭਿਮਾਨ-ਰਹਿਤ, ਤਾਕਤਵਾਨ ਅਤੇ ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋਣ।” “ਇਕ ਆਗੂ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਕਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਾੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।” “ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵੇਖੇ, ਸਾਂਝ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਣੇ, ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਂ, ਤੇ ਸਥਾਨ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇ।” “ਸਹੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲੋਭ, ਡਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।” “ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ, ਖਾਲੀਪਨ, ਈਰਖਾ, ਡਾਹ, ਝੂਠ ਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵਾਲਾ, ਸਮਰੱਥ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ।” “ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਖੁਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਰਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਬਹਾਦਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਦਇਆ, ਨਿਆਇਕਤਾ, ਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਤੇ ਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਹਿਣ।