ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ, ਇਹ ਘਟਨਾ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵ, ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ, ਦਰਸ਼ਕ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਨਿਰਅਸਤ੍ਰ, ਜਾਂ ਪਏ ਹੋਏ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮੌਸਮ ਸਖਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਧੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟੁੱਟ ਗਏ!”—ਜੇ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਮੂਖੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੌਜ ਦਾ ਮੂਖੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਵੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੱਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ, ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੂਪ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਡੰਡੇ ਤੇ ਡਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟਾਂ ਦਿੰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਰਤਨ ਤੇ ਰਾਜ-ਖਜਾਨਾ ਮੰਤਰੀ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ਼ ਮਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜ-ਸੌਭਾਗ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਸਤਕਾਰ ਲਈ ਸਤੋਤ੍ਰ ਰਚਿਆ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੂੰ ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਫਲਤਾ, ਤੂੰ ਹੀ ਯੱਗ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਂਝ, ਰਾਤ, ਚਮਕ, ਧਨ, ਬੁਧੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਯੱਗ ਦੀ ਗਿਆਨ, ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨ, ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਪੜਚੋਲ, ਤ੍ਰੈ-ਵੇਦ, ਵਪਾਰ, ਤੇ ਰਾਜ-ਚਲਾਉਣ ਹੈ। ਹੇ ਮਧੁਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਮਧੁਰ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੌਣ, ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੁੜ ਫੂਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਘਰ, ਮਿੱਤਰ, ਅਨਾਜ, ਧਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਧਨ, ਵੈਰੀ-ਨਾਸ, ਤੇ ਸੁਖ—ਇਹ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰਿ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਵਿ਷्णੂ ਨਾਲ, ਹਿਲਦੇ-ਡੁੱਲਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲੀ, ਸਨਮਾਨ, ਧਨ, ਖਜਾਨਾ, ਘਰ, ਸਰੀਰ, ਪਤਨੀ—ਕਦੇ ਨਾ ਤਿਆਗ। ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਗਾਇ, ਗਹਣੇ—ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਧਰਮ, ਸਚ, ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣ-ਹੀਣ ਹੋਣ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਾਹਣਯੋਗ, ਧਰਮੀ, ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲਾ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਵੀਰ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹਟਣ 'ਤੇ, ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੀਭ ਵੀ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ; ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਸਦਾ ਦਇਆ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਤਿਆਗ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰ ਦਿੰਦਾ—ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਆਦਿ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਨੀਤੀ, ਤੇ ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਦੱਸਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਨੀਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: ਧਰਮ-ਰੂਪ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਵਧਾਉਣਾ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਤੇ ਯੋਗਿਆ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।