ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਆਗ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਾਹਨਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਕਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾਂ ਘਟਾਈ। ਯੁੱਧ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ, ਗਰੁੜ, ਮਕਰ, ਚਕਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੇਨ ਦੀ ਕਤਾਰ, ਅਰਧ-ਚੰਦ, ਵਜਰ ਅਤੇ ਰਥ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਲ ਕਤਾਰ, ਸਭ-ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸੂਈ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫੌਜ ਦੀ ਕਤਾਰ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਦੋ ਪੱਖ, ਦੋ ਉਪ-ਪੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਤਾਰਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ। ਜੇ ਮੁੱਖ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਖੁਦ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਢਿੱਲਾ ਰੱਖੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਨਾ ਜਾਣ। ਵੈਰੀ ਦੀ ਕਤਾਰ ਤੋੜਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖੋ, ਪਰ ਵੈਰੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਤਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਉਹ ਐਸਾ ਜਥਾ ਬਣਾਵੇ ਜੋ ਵੈਰੀ ਦੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋੜ ਸਕੇ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ ਰਖਵਾਲੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਥ ਲਈ ਚਾਰ ਘੋੜੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕ ਵੀ। ਤੀਰੰਧਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਮੜੇ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਚਮੜੇ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕ ਅੱਗੇ ਰੱਖੋ। ਤੀਰੰਧਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਤੀਰੰਧਾਜ਼, ਫਿਰ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ; ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਰੱਖੇ। ਪੈਦਲ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ। ਡਰਪੋਕਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਡਰਪੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਡਰਪੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ, ਚੌੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖੋ। ਜੋ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਜਲਦੀ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦੇ, ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮੰਨੋ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੇ ਫਰਜ ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵੈਰੀ ਦੀ ਕਤਾਰ ਤੋੜਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਚਮੜੇ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ ਤੋੜਣ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੀਰੰਧਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਫਰਜ ਦੂਰੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ। ਹਾਥੀ, ਟੁੱਟੀ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ, ਬੁਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ, ਮਿੰਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹਨ। ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਲਈ ਅਣਸੁਤਿਆ ਜ਼ਮੀਨ, ਰਥ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਸਮਤਲ, ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਪੀਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ਯੁੱਧ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਤਾਰ ਐਸਾ ਬਣਾਓ ਕਿ ਸੂਰਜ ਪਿੱਛੇ ਹੋਵੇ; ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਹਲਕੀ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੱਖੋ। ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ—ਜੇਤੂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਦਾ ਵਾਅਦਾ, ਅਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਵਰਗ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਖਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਦਰਦ ਸਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਹਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕਦਮ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਤ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਬਰਾਬਰ ਨਾਲ ਲੜੋ। ਹਾਥੀ, ਹੋਰ ਵਾਹਨ, ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ, ਦਰਸ਼ਕ, ਅੰਦਰ ਆਏ, ਨਿਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ। ਜਦ ਵੈਰੀ ਚੁੱਕੀ, ਸੌਂ ਗਿਆ, ਅਧ-ਵਹੇ ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਜਾਂ ਮੰਦ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਛਲ-ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ। ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਹੋ, "ਅਸੀਂ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟੁੱਟ ਗਏ!" ਜੇ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਚੜ੍ਹਾਓ; ਡਰਾਵਣੇ ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕਰੋ। ਜਿੱਤ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਓ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਰਤਨ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ ਵੰਡੇ। ਹਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਜਿੱਤੂਆਂ ਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਓ। ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਨਾ ਕਰੋ; ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੋ। ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਓ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜ-ਲੱਖਮੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸ੍ਰੀ-ਸੁਕਤ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸ੍ਰੀ-ਸੁਕਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।