ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਜੰਗ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਉਹਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਾਜਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਕਾਸ਼, ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੇਣ, ਉਸਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੈਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ "ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ" ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ "ਸਰਪਧਨੁਸ਼" ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ "ਨਦਵਿੰਣੋਰ" ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਤੀਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਥੀ, ਫਿਰ ਰਥ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ। ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ, ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਮੁੜ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਕ ਕੋਸ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਦੇ ਅਲਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ। ਜੰਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਨਰਸਿੰਹ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਛਤਰੀ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਨਰਸਿੰਹ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਜੋ-ਸਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ। ਪੁਜਾਰੀ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਵਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਲੁਕ ਕੇ, ਉਹ ਫੌਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ, ਘੱਟ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਵਿਖੇਲਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ ਲੋਕ ਹੋਣ, ਉਥੇ "ਸੂਈ" ਰਚਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਰਗੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗਰੁੜ, ਮਕਰ, ਚੱਕਰ, ਸ਼੍ਯੇਨ, ਅਰਧਚੰਦਰ, ਵਜ੍ਰ ਤੇ ਰਥ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਚੱਕਰ, ਸਰਵਮੰਗਲ ਤੇ ਸੂਈ ਰਚਨਾ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੌਜ ਦੀ ਦੋ ਪੱਖ, ਦੋ ਉਪ-ਪੱਖ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਰਾਜਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਮੂਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਆਪ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਕੋਸ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਟਕਰਾਉਣ। ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਰੱਖਣ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋੜ ਸਕੇ, ਉਹ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਥ ਲਈ ਚਾਰ ਘੋੜੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ; ਤੀਰੰਦਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਮੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਰੰਦਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਤੀਰੰਦਾਜ਼, ਫਿਰ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ; ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਾਥੀ, ਇਹ ਸਭ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ। ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਲ ਵੱਡੇ, ਮੋਟੇ ਮੋਹਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਡਰਪੋਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਰਚਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਡਰਪੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ, ਚੌੜੇ ਮੋਹਰੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਨਿਗਾਹ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ, ਝਗੜਾਲੂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਵਿਧੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਆਦਿ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋੜਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਚਮੜੇ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋੜਣ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਰੋਂ ਹਟਣਾ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਰਥਾਂ ਦਾ ਕੰਮ। ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ, ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ, ਮੀਣਾਰਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਲਈ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਜ਼ਮੀਨ, ਰਥ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਸਮਤਲ ਜਗ੍ਹਾ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਚਿਕਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜੰਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਰਚਨਾ ਐਸੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਪਿੱਛੇ ਹੋਵੇ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਲਕੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਉੱਤੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮਰਨ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤਪ ਹੈ। ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਘਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਯੋਧਾ ਹਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੁੰਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੀ ਨਾਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਧਰਮ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ।