ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ, ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਵੈਦ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸ, ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਲ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗੋਦਾਮ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਾਸੂਸ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਖਾਣਾ ਚੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਗਾਇਨ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਹਰੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਮਿੱਠਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਸੌਣ ਜਾਂ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਸ਼ੰਭੂ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।" ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਮਨ, ਕੁਬੜੇ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਨੰਦੀ ਤੇ ਸਵਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਹੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ! ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਲਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਦੱਸੋ। ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਦੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ,"—ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੂਜਾਰੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਦਰਾਕਾਲੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਅਨੀਰੁੱਧ, ਨਾਰਾਇਣ, ਕਮਲਜ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਰਸਿੰਘ ਤੇ ਵਰਾਹਾ, ਸੂਰਜ, ਸੋਮਾ, ਕੁਜਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੀਵ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਸ਼ਨੀ, ਰਾਹੂ, ਕੇਤੂ, ਗਣਪਤੀ, ਸੈਨਾਨੀ, ਚੰਡਿਕਾ, ਉਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਆਦਿ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਨ। ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ, ਅੱਗ, ਨਾਗ, ਤਾਰਕਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ—ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੇਣ। "ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।" ਜਦ ਜਿੱਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸਨਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਰਵਾਨਗੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਾਜਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੇਣ, ਤੁਸੀਂ ਦਿਵਿਆ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸਫਲ ਹੋਵੇ।" "ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ," ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, "ਹੇ ਸਰਪਧਨੁਸ਼!" ਮੰਤਰ ਜਪ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ "ਨਦਵਿੰਨੋਰ" ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਮੁਹਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬੱਤੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਥੀ, ਫਿਰ ਰਥ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇੱਕ ਕੋਸ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਰੁਕ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਨਾ ਭੁੱਲੇ। ਉਹ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਜੰਗ ਹੋਣੀ ਹੋਵੇ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਛਤਰੀ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਸਵੇਰੇ ਨਰਸਿੰਘ, ਸਾਰੇ ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੂਜਾਰੀ ਹਵਨ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਵੇ, ਧਨੁਸ਼-ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਰਾਜਾ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫੌਜ ਦੀ ਕਤਾਰ ਬਣਾਏ। ਘੱਟ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਵਧਾ ਲਏ। ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗੀ, ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। ਗਰੁੜ, ਮਕਰ, ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ੇਨ, ਅਰਧਚੰਦ, ਵਜਰ ਤੇ ਰਥ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੱਕਰ, ਸਰਵਮੰਗਲ ਤੇ ਸੂਈ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਹਰ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਭਾਗ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦੋ ਪੱਖ, ਦੋ ਉਪ-ਪੱਖ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਧੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਨਾ ਬਣਾਏ। ਜੇ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਖੁਦ ਜੰਗ ਨਾ ਲੜੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਇੱਕ ਕੋਸ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ, ਪੂਜਾ, ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਚਲ ਕੇ, ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।