ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦੋ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਸਾਜ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਗਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਭਟਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੁਕਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਮਦਨ ਤੇ ਖਰਚ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਘਰ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੁਹੂਰਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਜਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਸ਼ੁੱਧ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਮੰਗਲਚਾਰ ਸੰਕੇਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਤ ਦਵਾਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਗਲਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸੀਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਭਾ ਵੱਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਲਾਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਵੈਦ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਸ਼ਵਰਾ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਜਾ ਕਸਰਤ, ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਮ ਹੋਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਹਥਿਆਰ-ਘਰ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਫਰਜਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਾਸੂਸ ਭੇਜ ਕੇ, ਖਾਣਾ ਚੱਖ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੈਣਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੇ।" ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਹਰੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਮਿਠਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੜਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਲੰਗ ਤੇ ਜਾਂ ਪਲੰਗ ਅੱਗੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਸ਼ੰਭੂ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰਦਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਵਾਮਨ, ਕੁਬੜੇ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਨੰਦੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਹੇ ਅਨੰਤ, ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਭਲਾ-ਮੰਦਾ ਦਰਸਾ, ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਦੂਰ ਹੈ।" ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਦਰਾਕਾਲੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਨਾਰਾਇਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਰਾਹ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਮੰਗਲ, ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕਰ, ਸ਼ਨੀ, ਰਾਹੂ, ਕੇਤੂ, ਗਣਪਤੀ, ਸੈਨਾਨੀ, ਚੰਡਿਕਾ, ਉਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਅੱਗ, ਨਾਗ, ਤਾਰਕਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ। ਰਾਜਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾਨ ਦੇਵੇਗਾ। ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਤੁਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੀਰਾਜਨ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, "ਹੇ ਅਸਮਾਨ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਜਿੱਤ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ।" 'ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ' ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, 'ਸਰਪ-ਧਨੁਸ਼' ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। 'ਨਦਵਿੰਨੋਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਤੀ ਤਿਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਥੀ, ਫਿਰ ਰਥ, ਘੋੜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੋਸ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਪਰਾਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਜਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੜਾਈ ਹੋਣੀ ਹੋਵੇ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਛਤਰੀ, ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਨਰਸਿੰਹ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕਰਮ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।