ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਅਜੋਕੇ ਕਥਾ ਅਗਨੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਆਇਆ, ਧੌਮਯ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸਮੇਤ ਛੇਵੇਂ ਪਾਂਡਵ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਕਾਂਕਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਆਪਣੀ ਪਹਚਾਣ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖੀ, ਭੀਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਰਸੋਈਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਨ੍ਨਲਾ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੈਰਿੰਦ੍ਰੀ ਸੀ। ਯਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਵੀ ਉਥੇ ਸੀ, ਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ 'ਤੇ ਕਿਚਕਾ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੁਰੁਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਲੁੱਟੀਆਂ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦਰਾ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਭਿਮਨ्यु ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਉੱਤਰਾ ਅਭਿਮਨ्यु ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀ। ਧਰਮ ਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸੱਤ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾ ਛੱਡੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਕੋਲ ਗਿਆਰਾਂ ਫੌਜਾਂ ਸਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਹੀ ਦੇ ਦੇ। ਸੁਯੋਧਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਦਿਖਾਇਆ, ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਦਰ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਸੁਯੋਧਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੋ।" ਕੁਰੁ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਫੌਜ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਪਰ ਲੜੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਹਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ। ਧਨਵੰਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਨਾਸਵੰਤ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ।" ਜੋਗੀ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਓ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਵੱਜਾ ਬਜਾਇਆ ਤੇ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਾਂਡਵ, ਭੀਸ਼ਮ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਧਦੇ ਰਹੇ। ਪਾਂਡਵਾਂ, ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਨੰਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ 'ਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ; ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਜੋ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਨੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਹਥਿਆਰ ਵਰਸਾਏ। ਭੀਸ਼ਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾ ਖੁਦ ਚੁਣਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਵਾਸੁਆਂ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਭੀਸ਼ਮ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੇਜ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ, ਉੱਤਰायण ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਮ ਦਾ ਰਾਜ ਵਧਿਆ। ਵਿਰਾਟ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਆਦਿ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸੀ; ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਨੋ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਜਯ ਕਰਣ, ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ, ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਕਰਣ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਕਰਣ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ; ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਲਯਾ ਨੇ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਭੀਮਸੇਨ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵੱਧਿਆ, ਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਠਾਰਵੇਂ ਦਿਨ, ਭੀਮ ਨੇ ਬਾਕੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵੱਧਿਆ; ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਰਿਆ। ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ (ਜੋ ਫੌਜ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ) ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਰਤਨ 'ਕੰਡੀ' ਰੀਡਾਂ ਦੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਰੋਈ। ਹਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ) ਨੇ ਉੱਤਰਾਅ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਪਰਿਵਤ (ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ) ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਜਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਨ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ; ਪਾਂਡਵ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ—ਇਹ ਸੱਤ ਹੀ ਬਚੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ, ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੋਂ ਧਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖਲਾਈਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਜੇਤਾ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ। ਅਗਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਨੇ, ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਵਿਦੁਰ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਮੇਤ, ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਨਾਸ ਲਈ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਕੇ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਗਦਾ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਉਹਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਿੱਤਾ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਉਹ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਲਭਦ੍ਰ, ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾ ਕਥਾ, ਧਰਮ, ਯੁੱਧ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ।