ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਗੁਪਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦਲ-ਬਲ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਭਾਜਨ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹਾਨੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਅਣਦੇਖੀ ਦਾ ਰਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ—ਕਿ "ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ।" ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਵੈਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚਲਾਕੀ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿਮ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਜਾਂ ਝੂਠ ਫੈਲਾਉਣ। ਵੱਡੇ ਪੰਛੀ ਦੀ ਪੂੰਛ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਅੱਗ ਦਾ ਲੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਕਿ ਅੱਗ ਦਾ ਲੱਕਾ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵਿਦਯਮਾਨ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਕ ਤਪ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਤਪਸਵੀ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ—"ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਆ ਗਈ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰੋ!" ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਹੋ, "ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ," ਤੇ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਕਰਕੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੋ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੇਵ-ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਦੂ ਦੀ ਕਲਾ ਦੱਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਚੌਕਸ ਫੌਜ, ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਫੌਜ ਦੀ ਆਮਦ ਦਿਖਾਵੇ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਵਾਏ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਕਟੇ ਸਿਰ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਸੰਬੰਧੀ। ਇਹ ਛੇ ਨੀਤੀਆਂ ਹਨ: ਮਿਲਾਪ, ਵੈਰ, ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਥਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਵਿਭਾਜਨ, ਤੇ ਸੰਦੇਹ। ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ, ਵੈਰ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ 'ਥਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ' ਹੈ; ਅਧੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਵਧਣਾ 'ਵਿਭਾਜਨ' ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਜਾਂ ਮਧਯਮ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ 'ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ' ਹੈ; ਮਿਲਾਪ ਸਦਾ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਾਸੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਖੁਦ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਥਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ, ਜੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਏ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਮਲਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਣ ਲੈਣੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਖਰਚ ਤੇ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਈ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਮੁਹੂਰਤ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ, ਭਟਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਗੁਪਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਫਿਰ, ਆਮਦ-ਰਫਤ ਤੇ ਖਰਚਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੁਣੇ, ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਨਿਭਾਏ, ਤੇ ਸ਼ੌਚ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਘਰ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਦ ਮੰਜ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਸੰਧਿਆ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਨ ਕਰੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ, ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਸੁਣੇ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਔਸ਼ਧੀ ਲੈਵੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ, ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਆਦਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੇਸ ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰੇ। ਵਿਦਵਾਨ, ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਲਾਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਇੰਝ, ਪੁਰਾਣੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਵੈਦ ਵੀ ਬੋਲੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਾਧਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਲਾਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਅਭਿਆਸ, ਵਾਹਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੇਖੇ, ਹਵਨ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਦਰਯੋਗ ਪੂਜਾ ਵੇਖੇ। ਗ੍ਰੰਥ, ਯੋਧਿਆਂ, ਹਥਿਆਰ-ਘਰ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਸਾਂਝੇ ਸਮੇਂ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਮਨਨ ਕਰੇ। ਜਾਸੂਸ ਭੇਜ ਕੇ, ਖਾਣਾ ਚੱਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਸੰਗੀਤ, ਗੀਤ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਫੌਜੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਚਲਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹਰੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਮਿਠਿਆਈਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰੇ। ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ: "ਸ਼ੰਭੂ, ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਵਾਮਨ, ਕੁਰੂਪ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਬੈਲ-ਸਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਹੇ ਅਨਾਦਿ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ-ਅਸੁਖ, ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਦੂਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸੋ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਤੁਰਾਈ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ, ਤੇ ਫੌਜੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਦ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਾਈ।