ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਗੁੜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਪਿਆਰੇ ਭਾਰਗਵ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੈਰ ਜਾਂ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤੇਰਾ ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਦੁਸ਼ਮਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਣਾਵਟੀ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝੋ। ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਘਬਰਾਉਣ ਨਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਫੁਟ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜਮੀਨ ਲਈ ਦੰਡ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਮੀਨ 'ਚ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਦੰਡ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤ। ਜਿਵੇਂ ਲੁੱਟ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਨਾਸ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣਾ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ, ਅੱਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ, ਹੁਣ ਸੁਣ, ਭਾਰਗਵ, ਉਪੇਖਾ (ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਨਾ) ਬਾਰੇ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਟਕਰਾਵ ਨਹੀਂ’, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਠਜੋੜ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਸਥਿਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦਾਨ ਨਾਲ ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਫੁਟ ਜਾਂ ਦੰਡ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਪੇਖਾ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—‘ਉਹ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਿਗਾੜ ਸਕਦਾ।’ ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਛਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, “ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਝੂਠ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪੰਛੀ ਦੀ ਪੂੰਛ ਤੇ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਤਾਂ ਜਦ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦਰਸ਼ਣਯੋਗ ਸ਼ਕੁਨ ਵੀ ਦਿਖਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰੀਦਾ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਸਾਧੂ ਸਾਲ ਭਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਭਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਈ ਕਹੇ, ‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਆ ਗਈ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰੋ!’ ਜਦ ਜੰਗ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ‘ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।’ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰੋ, ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰੋ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੇਵ-ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਵਰਤਣੀ ਆਉਂਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ ‘ਇੰਦਰ’ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਈ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਚੌਕਸ ਫੌਜ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਦਿਖਾਵੇ, ਫੌਜ ਦੀ ਆਮਦ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰੇ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਸਿਰ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਠਜੋੜ ਅਤੇ ਵੈਰ ਬਾਰੇ, ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਛੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਹਨ: ਗਠਜੋੜ, ਵੈਰ, ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਥਾਂ ਟਿਕਣਾ, ਫੁਟ ਪਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ। ਗਠਜੋੜ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਵੈਰ ਨੂੰ ਵੈਰਤਾ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਥਾਂ ਟਿਕਣਾ ਹੈ, ਅੱਧੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਵਧਣਾ ਫੁਟ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਨਿਊਟਰਲ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਠਜੋੜ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਨਾਲ ਖੁਦ ਵੈਰ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕੰਮ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਿੱਤਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਵੇ ਪਰ ਮਿੱਤਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੁਟ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਹਮਲਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਖਰਚ ਅਤੇ ਔਖਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਰਾਤ ਦੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਮੁਹੂਰਤ (ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ) ਬਚਦੇ ਹੋਣ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਜਿਆਂ, ਭਟਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਧੁਨ 'ਚ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲੁਕਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਫਿਰ ਆਮਦਨ ਤੇ ਖਰਚ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੁਣੇ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਕੰਮ ਨਿਬਟਾਏ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਫਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਦ ਮੰਜੇ, ਫਿਰ ਸਨਧਿਆ ਵੰਦਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਜਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਨ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ, ਦਾਨ ਕਰੇ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਕੁਨ ਸੁਣੇ। ਨਿਯਮਤ ਉਸ਼ਧੀ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਗਲ ਕਾਰਜ ਕਰੇ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਭਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ, ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਨ ਵਲੋਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਮਲੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਫੈਸਲੇ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਰਣਨੀਤੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਚਾਲੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।