ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਗਿਆਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਹਰ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਚਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਲਗਨ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੋਵੇ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਆਉਣ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣਗੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀ, ਕਿਲਾ, ਖਜਾਨਾ, ਦੰਡ (ਸਜ਼ਾ), ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼। ਇਹ ਸੱਤ ਅੰਗ ਰਾਜ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰੇਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ। ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ—ਆਪਣਾ ਰਾਜ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਰਾਜੇ ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੁਣੋ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਛੋਂ ਪਕੜਨ ਵਾਲਾ (rear-grasper) ਅਤੇ ਫਿਰ 'ਪੁਕਾਰ' (outcry) ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਪੁਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਚੱਕਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਵੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰੀ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਰੋਕ ਸਕੇ ਜਾਂ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ 'ਨਿਰਪੱਖ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਉਦਾਸੀਨ' ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਚੱਕਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਇਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤਤਕਾਲ (ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ), ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੰਸ਼ਜ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਤਕਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਆਖਣ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟੀ ਹੀ ਹੈ। ਪਿੱਛੋਂ ਪਕੜਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ, ਨੇੜਲੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਐਸਾ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਣ ਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਿਲਾਪ, ਵੰਡ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸਮਝਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸਣਗੇ। ਦੰਡ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਪਤ ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ, ਅੱਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੰਡ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਪੁਸ਼ਕਰ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣੋ—ਕਦੇ ਕਦੇ ਰਾਜਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਟਕਰ ਨਹੀਂ", ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਵੰਡ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਜੇਕਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਉਪੇਖਾ' (neglect) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ।" ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਉਪੇਖਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਛਲ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਨੀ। ਵੱਡੇ ਪੰਛੀ ਦੀ ਪੂੰਛ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਅੱਗ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਵਿਖਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜੋਗੀਆਂ ਜੋ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਤਪ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਈ ਕਹੋ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਡਰੋ ਨਾ, ਹਮਲਾ ਕਰੋ!" ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਹੋ, "ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ," ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੇਵ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੰਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗੇ—ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰੋ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫੌਜ ਦੀ ਆਮਦ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਵਾਓ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਡਰ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਪੁਸ਼ਕਰ ਛੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੀਤੀਆਂ (ਸ਼ਟਕਉਪਾਏ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਮਿਲਾਪ (ਸੰਧੀ), ਵਿਗ੍ਰਹ (ਵੈਰ), ਯਾਨ (ਚਲਣਾ), ਆਸਨ (ਠਹਿਰਨਾ), ਭੇਦ (ਵੰਡ), ਅਤੇ ਸੰਸ਼ਯ (ਸੰਦੇਹ)। ਮਿਲਾਪ ਸੰਧੀ ਹੈ, ਵਿਗ੍ਰਹ ਵੈਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਯਾਨ ਹੈ। ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਆਸਨ ਹੈ, ਅੱਧੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਭੇਦ ਹੈ। ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂ ਮੱਧ-ਪੱਖੀ ਕੋਲ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣੀ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਆਪ ਜੰਗ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚਾਲ ਰੋਕ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਰੇ। ਜੇਕਰ ਮਿੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਵੈਰ) ਅਪਣਾਓ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭੇਦ ਅਪਣਾਓ। ਜੇਕਰ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਹਮਲਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰੱਖੋ, ਸਿੱਧਾ ਸੰਦੇਹ (ਸ਼ਰਣ) ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਯਾਨ (ਚਲਣਾ) ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਖਰਚ ਅਤੇ ਔਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਲਾਂ, ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੈਤਿਕ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਮਝਦਾਰੀ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਚਲਾਵੇ।