ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਸ੍ਕਰ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬੜੀ ਨਿਰਣਾਇਕਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣੀ, ਰਾਜਸੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮਿਲਣ, ਜਾਂ ਤੰਤੁ ਵਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਮਿਲਣ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਸਾਂ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਫਲ-ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੀ ਜਾਂ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲਏ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਔਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁਸ੍ਕਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਹੋਣ, ਕਾਲਾ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਅਨਾਜ, ਰੂਈ, ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ, ਗੋਬਰ ਜਾਂ ਧਨ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਇਲਾ, ਗੁੜ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਰਾਲ, ਮੁੰਡਿਆ ਜਾਂ ਲੁਬਾਣ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ, ਨੰਗਾ, ਲੋਹਾ, ਮਿੱਟੀ, ਚਮੜਾ, ਵਾਲ, ਪਾਗਲ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਚੁਟੜ, ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਜੇਲਦਾਰ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ, ਵਿਧਵਾ, ਤੇਲ ਦੀ ਖਲ, ਲਾਸ਼ ਆਦਿ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛਿਲਕੇ, ਰਾਖ, ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ, ਹੱਡੀਆਂ, ਕੁਝ ਅਪਸ਼ਕੁਨ, ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ‘ਆਓ!’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ‘ਜਾਓ!’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣੀ ਚੰਗੀ, ਪਰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ, “ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਠਹਿਰੋ! ਨਾ ਜਾਓ! ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਗਏ ਹੋ?”—ਇਹ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ, ਝੰਡੇ ਆਦਿ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਹਨ ਟਕਰਾ ਜਾਣ, ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਜਾਣ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੱਜਣਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਵੱਜਣਾ, ਛਤਰੀ ਜਾਂ ਕੱਪੜਾ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਇਹ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਫੈਦ ਫੁੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਪੂਰਾ ਜਲ-ਕੰਭਲ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਮਾਸ, ਮੱਛੀ, ਦੂਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਇਕੱਲਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਚਮੜੇ ਤੋਂ ਵਿਹੀਣ ਜਾਨਵਰ—ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਪਰ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਦੇਵਤਾ, ਜਲਦੀ ਬਲਦੀ ਅੱਗ, ਤਾਜ਼ਾ ਘਾਹ, ਤਰ ਗੋਬਰ, ਵੈਸ਼ਿਆ, ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਰਤਨ—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਸੁਬਚਨ, ਲਾਭਪ੍ਰਦ ਦਵਾਈ, ਮੋਹਰ, ਹਥਿਆਰ, ਛਤਰੀ, ਆਸਨ, ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲਾਸ਼ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਰੋਵੇ ਨਾ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਫਲ, ਘੀ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਅਟੁੱਟ ਚੌਲ, ਦਰਪਣ, ਸ਼ਹਦ, ਸ਼ੰਖ, ਗੰਨਾ, ਮੰਗਲ-ਬਚਨ, ਭੋਜਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗੀਤ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਚਮਕਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਪੁਸ੍ਕਰ ਫਿਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਕੇਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਭਲਾਈ ਜਾਂ ਮਾੜਾਈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਕੇਤ ਭੜਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਠੰਢੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ, ਕੰਮ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸੰਕੇਤ ਪਹਿਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਨ ਨੂੰ ਹੋਣ, ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਕਠੋਰ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਕੇਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਲਣ ਵੇਲੇ। ਜਦੋਂ ਸੰਕੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ, ਹੋਰ ਪੰਜ ਸ਼ਾਂਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਕੇਤ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ-ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ; ਪਿੰਡ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਿੰਦਤ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਅਸ਼ੁਭ ਥਾਂ ਤੇ, ਥਾਂ-ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨੋ; ਜਦੋਂ ਅਪਨੇ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਮ-ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਧੁਨੀ-ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਜਾਤੀ-ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਕੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਸੰਕੇਤ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਨਤੀਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਗਧੇ, ਕੁੱਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ, ਘਰ ਦੀ ਛਿਪਕਲੀ, ਚਿੜੀਆਂ, ਬਗਲੇ, ਕਛੂਏ ਆਦਿ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਹਨ। ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਂ-ਕਾਨ ਵਾਲੇ, ਮੋਰ, ਚੱਕਰ, ਗਧੇ, ਤੋਤੇ, ਕਾਂ, ਕੁਲਾਹਾ, ਕੁਕੁਭਾ, ਬਾਜ, ਫੇਰੂਕਾ, ਅੰਜਨਾ, ਬੰਦਰ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਤਘਨਾ, ਚਿੜੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਕਾਂ, ਬਾਜ, ਤਿਤਰ, ਤਿੱਤਰ, ਤਿਤਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਬੂਤਰਾਂ—ਇਹ ਵੀ ਦਿਨ-ਚਰ ਹਨ। ਖੰਜਰੀਤਾ, ਦਾਤਯੂਹ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਜੀਵ-ਕੁੱਕੁਟ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਸਾਰੰਗਾ—ਇਹ ਦਿਨ-ਚਰ ਹਨ। ਵਾਗੁਰਯੁ, ਉੱਲੂ, ਸ਼ਰਭ, ਬਗਲੇ, ਖਰਗੋਸ਼, ਕਛੂਏ, ਵਾਲਦਾਰ ਅਤੇ ਲਾਲੀਏ ਰਾਤ-ਚਰ ਹਨ। ਹੰਸ, ਹਿਰਨ, ਬਿੱਲੀ, ਨੀਵਰ, ਰਿੱਛ, ਸੱਪ, ਭੇਡੀਆ, ਸਿੰਘ, ਬਾਘ, ਊਠ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੂਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਵੀ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ, ਸਾਂਡ, ਗਿੱਦੜ, ਭੇਡੀਆ, ਕੋਇਲ, ਬਗਲਾ, ਘੋੜਾ, ਕੌਪੀਨ-ਧਾਰੀ, ਛਿਪਕਲੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਾਨਵਰ ਟੋਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਵਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਾਂ ਘਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਜਾਂ ਖਾਣ ਵੇਲੇ ਝਗੜੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਉਹ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੋਵੇ। ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦਾ ਦਿੱਖਣਾ, ਚਾਹੇ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਜੇ ਮੋਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਗੜੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿਰਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗੱਲ ਰਿੱਛ, ਸੂਰ, ਗਿੱਦੜ, ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਬਿੱਲੀ, ਗਧਾ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਪੰਛੀ, ਖ਼ਰਾ ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਕਸ਼ ਹੋਵੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕਪਿੰਜਲ, ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਧੀਆ ਪੰਛੀ—ਇਹ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਤਿੱਤਿਰੀ ਪੰਛੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਪਿੱਛੋਂ ਵੇਖਣ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਏਨਾ, ਸੂਰ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਤ ਜੇ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਸ੍ਕਰ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬੜੀ ਸੁਝਾਣ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਸਮਝ ਸਕਣ।