ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੁਰਯੋਧਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਖਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਰਚੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਲ ਅੱਗ 'ਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਸਮੇਤ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਛੇ ਜਣੇ—ਪੰਜ ਭਰਾ ਤੇ ਮਾਂ—ਜੀਵਤ ਬਚ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਏਕਚਕ੍ਰਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਯਤੀ ਬਣ ਕੇ ਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਹੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਂਡਵ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇਸ਼—ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਸਵਯੰਵਰ ਲਈ—ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿਚ, ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਂਡਵ ਜੀਵਤ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਵਲੋਂ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਥੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹ્મਾਸਤਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਪਾਂਡਵ ਸਭ ਹੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨੂੰ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਚਾਰੋ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗ੍ਯ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ ਸੁਯੋਧਨ, ਯਾਨੀ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਤੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨੇ ਜੂਏ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਹਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੰਸੀ ਉਡਾਈ ਗਈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਠੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ, ਧੌਮਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਤੇ ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਿਰਾਟ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ 'ਕੰਕ' ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ, ਭੀਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਰਸੋਈਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ 'ਬ੍ਰਿਹੰਨਲਾ' ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ 'ਸੈਰਿੰਧਰੀ' ਸੀ। ਯਮराज ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸੀ। ਭੀਮ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿੱਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਈ ਲੋਕ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਗੋ-ਚੋਰੀ ਹੋਈ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋ ਗਈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਅਭਿਮਨ्यु। ਅਭਿਮਨ्यु ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਹੱਥ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੀ ਘੜੀ ਆਈ, ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਅਖੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗਾ ਜਮੀਨ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦਿਖਾਇਆ, ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਸੁਯੋਧਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰੋ।" ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ। ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿਕ, ਜੋ ਚਿਰ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਤਾਂ ਹੋਏ ਪਰ ਜੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਧਵ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਭੀਸ਼ਮ ਆਦਿਕ ਲਈ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ, ਦੇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਅਮਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ'—ਇਹ ਜਾਣ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਵਿਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਰਥ 'ਚੋਂ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ ਤੇ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਭੀਸ਼ਮ ਬਣੇ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਾਂਡਵ, ਭੀਸ਼ਮ ਸਮੇਤ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ। ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕੌਰਵ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਜੰਗ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਜੰਗ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧ ਗਈ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ, ਜੋ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਥਿਆਰ ਵਰਸਾਏ। ਭੀਸ਼ਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਘੜੀ ਆਪ ਚੁਣੀ ਸੀ, ਜੰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸ ਕੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਲੈਟ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਵਾਸੁ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਅਯਾਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ 'ਤੇ ਲੇਟੇ ਰਹੇ। ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਜਦੋਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਲੋਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁੰਯੁਮ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਹੜੀ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਵਿਰਾਟ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਆਦਿਕ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਫੌਜ—ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁੰਯੁਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਨੋ ਕਾਲ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਫਵਾਹ ਉੱਡੀ ਕਿ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁੰਯੁਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਜੇਅਯ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਬਣਿਆ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਜੰਗ ਵੀ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਵਰਗੀ ਭਾਰੀ ਹੋਈ। ਕਰਨ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ, ਕਰਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਰਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੀਮ ਨੇ ਭੀ ਸ਼ਲ੍ਯ ਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਮ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਠਾਰਵੇਂ ਦਿਨ, ਗਦਾ ਨਾਲ, ਭੀਮ ਨੇ ਬਾਕੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਨੇ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਾਂਚਾਲ ਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁੰਯੁਮ—ਜੋ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ—ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਣੀ ਕਾਂਸ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਦ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਜਿੱਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ।