ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸੱਤ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਾਂਤਿ (ਮਿਠਾ ਸਮਝੌਤਾ), ਦਾਨ (ਉਪਹਾਰ), ਭੇਦ (ਫੁਟ ਪਾਉਣਾ), ਦੰਡ (ਸਜ਼ਾ), ਉਪਾਧਿ (ਚਲਾਕੀ), ਉਪੇਖਾ (ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਨਾ), ਅਤੇ ਮਾਇਆ (ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਾਂਤਿ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸੱਚੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੁਸਟ ਜਾਂ ਮੰਦਬੁਧਿ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਸਾਂਤਿ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਸਿੱਧੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸੱਚੀ ਸਾਂਤਿ ਹੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਦਾਨਵ ਵੀ ਸੱਚੀ ਸਾਂਤਿ ਨਾਲ ਜੀਤ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਰਵਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਗਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ। ਪਰ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁਟ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਪਾਅ ਹੈ—ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ (ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ) ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਾਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਤਿੰਨ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਉਹ ਦੰਡ (ਸਜ਼ਾ) ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੰਡ ਦਾ ਗਲਤ ਉਪਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਸਪ, ਮਨੁੱਖ, ਸਿੱਧ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਸਭ ਆਪਣੇ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਉਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਉਨਮੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਦੰਡ' (ਸਜ਼ਾ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਨਪਤੀ (ਕੁਬੇਰ) ਵਾਂਗ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਰਜਨਯਾ (ਵਰਖਾ ਦੇਵਤਾ) ਵਾਂਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਤੋਲਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਸਮਝਾਈ: ਤਿੰਨ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ, ਪੰਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਇੱਕ ਮਾਸ਼ਾ, ਸਾਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼, ਸੋਲਾਂ ਮਾਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸੁਵਰਣ, ਚਾਰ ਸੁਵਰਣ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਕ, ਤੇ ਦਸ ਨਿਸ਼ਕ ਇੱਕ ਧਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਪ ਤਾਂਬਾ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਲਈ ਹਨ। ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ—ਮੱਧਮ ਪੰਜ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਜ਼ਾਰ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਖੇ, "ਮੈਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ," ਤੇ ਰਾਜਾ ਉਸਦਾ ਸਮਾਨ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਲਟ ਨੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੋਟੀ-ਪਾਣੀ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਦਾ ਗਲਤ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਅਮਾਨਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਕੱਪੜਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਮਾਨਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਅਮਾਨਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਦੋਹਰਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਵੇਚ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਲਾ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਢ ਦੇਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵਾਪਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾ ਵਾਪਸੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਸਗਾਈ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਦੋ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਪਾਰੀ ਲਾਲਚ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਗੱਲਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਨਾਹ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸੋਨਾ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਸੌ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਇਹ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਟਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਮੀਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੇਕਰ ਅਣਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਰ, ਬਾਗ ਜਾਂ ਖੇਤ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋ ਸੌ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਾਲੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਸੌ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ। ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਗਾਲੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਹ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਪਚਾਸ ਦਾ ਅੱਧਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ। ਵੈਸ਼ ਜੇਕਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਗਾਲੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਜ਼ਾ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਸ਼ੂਦਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਗਾਲੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂ ਵੇਖੀ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੋਹਰਾ ਕਰਕੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਨੇਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਚੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਹ ਗਲਤੀ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਧਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਸੱਸਰੇ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਗਾਲੀ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੁਚੱਜਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।