ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਿਖਾਵਟ ਵਿੱਚ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਚੁਸਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਨਿਭਾਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕੋਇਲ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਚੌਕਸ ਰਹੇ, ਅਣਜਾਣ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਸੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਣਵੇਖੀ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਔਰਤ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਨੌਕਾ 'ਚ ਚੜ੍ਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਰਾਜਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੋਵੇਂ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਧ ਹੋਇਆ ਬਛੜਾ ਕੰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਰਾਜ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੰਮ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਾਗ ਤੇ ਮਿਹਨਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਭਾਗ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ।" ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਭਾਗ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਤਨ ਤਦ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਗ ਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ—ਭਾਗ ਤੇ ਯਤਨ—ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਫਸਲ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਕੇ। ਹਰ ਕੰਮ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਮਝੌਤਾ, ਦਾਨ, ਫੁੱਟ ਪਾਉਣਾ, ਤੇ ਦੰਡ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਧੋਖਾ, ਉਲੰਘਣਾ ਤੇ ਮਾਇਆ—ਇਹ ਸੱਤ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਸਮਝੌਤਾ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੱਚਾ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ। ਝੂਠਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕੇਵਲ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਸਿੱਧੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਯਾਮੀ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਵੀ ਦੈਤ ਵੀ ਮੰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਲਾਭ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਉਸੇ ਗਲਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਡਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਬਾਹਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਤਰੀਕਾ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਰੀਕਾ ਦਾਨ ਹੈ; ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੇਵਲ ਦਾਨੀ ਹੀ ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੰਡ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੇ ਦੰਡ ਗਲਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ, ਸਿੱਧ, ਭੂਤ ਤੇ ਪੰਛੀ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਜੇ ਦੰਡ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਅਣਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਤੇ ਅਣਸਜ਼ਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਦੰਡ' ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਦਿਖਾਵਟ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਪਵਨ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਟਾਈ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਦੁਜਾ-ਜਨਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਪਰਜਨਯਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਰਵੋਚ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਇੱਕ ਮਾਸ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੱਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਮਾਸ਼ੇ ਇੱਕ ਸੁਵਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਸੁਵਰਣ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਕ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦਸ ਨਿਸ਼ਕ ਇੱਕ ਧਰਣਾ; ਇਹੀ ਮਾਪ ਤਾਮਾ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਜੋ ਮੱਧਮ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਖੇ, 'ਮੈਂ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ,' ਤੇ ਰਾਜਾ ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂ ਉਲਟ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ, ਉਹਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਮਾਨਤ ਦਾ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਅਮਾਨਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੁਰਮਾਨਾ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਕਪੜਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਮਾਨਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ ਜਾਂ ਜੋ ਰੱਖਵਾਈ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਨ ਲਏ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਦੋ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੋ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ। ਜਿਸਨੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪੈਸਾ ਲਿਆ ਤੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਢ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ; ਜੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਕਰਕੇ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਕਰਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਕੁੜੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਹਜੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਦੋ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਣ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਕਰੇਤਾ ਲਾਲਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਛੇ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਗਵਾਲਾ, ਜਿਸਨੇ ਰੋਟੀ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅੱਧਾ ਧਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਭੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਧਰਮ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਦੰਡ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਏ।