ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਜੇ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਕਈਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਕੋਈ ਮੰਤਰੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਾ ਭੇਦ ਨਾ ਦੱਸੇ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਇਕ ਜ਼ਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੇਕਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰੈ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਦੰਡ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਹਨੂੰ ਪੜਚੋਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਉਪਾਯ ਭੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ (ਦ੍ਵਿਜ) ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਅਮਰ ਖਜਾਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਰੀਬਾਂ, ਲਾਚਾਰਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵ੍ਯਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੌਂਚ (ਸਾਰਸ) ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਲੋਮੜੀ ਵਾਂਗ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਫੜੋ, ਖਰਗੋਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਿੱਛੇ ਹਟੋ, ਅਤੇ ਸੂਰ ਵਾਂਗ ਡਟ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰੋ। ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਹੋ, ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਨਿਭਾਉ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹੋ, ਅਤੇ ਕੋਇਲ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲੋ। ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ, ਅਣਜਾਣ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਸੋ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਣ-ਜਾਂਚੀ ਹੋਈ ਖੁਰਾਕ ਜਾਂ ਵਿਛੌਣ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਓ। ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਔਰਤ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਓ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਨੌਕਾ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤੇ ਜਾਨ ਦੋਵੇਂ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਛੜਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਰਾਜ ਵੀ ਕਾਰਜਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਵਿਧੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਲਟ ਵਿਧੀ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤਾਂ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਤੇ ਮੀਂਹ ਮਿਲ ਕੇ ਫ਼ਸਲ ਪੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਵ-ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਆਲਸੀ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਵਿਧੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ। ਹਰ ਉਦਯੋਗ ਚਾਰ ਉਪਾਅਾਂ—ਸਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ—ਨਾਲ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ, ਮਾਯਾ, ਉਪੇਖਾ ਅਤੇ ਛਲ—ਇਹ ਸੱਤ ਉਪਾਅ ਹਨ। ਸਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ। ਜਿਸ ਸਮ ਵਿਚ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਦੁਸਟਾਂ ਨੂੰ ਠੋਕਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਸਮ ਨਾਲ ਵੀ ਭੁਤਾਂ ਤੱਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਉਮੀਦ ਦਿਖਾਉ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵੰਡੋ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਫੁਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਪਾਅ ਦਾਨ ਹੈ; ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕੇਵਲ ਦਾਨੀ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਿੰਨ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹ ਦੰਡ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਦੰਡ ਗਲਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਆਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ, ਸਿੱਧ, ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਪੰਛੀ—ਇਹ ਸਭ ਦੰਡ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਬੇ-ਕਾਬੂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਣ-ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸਨੂੰ 'ਦੰਡ' ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਦੋਸ਼ ਦਬਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਸਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਨ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਮ ਕੇ, ਪਰਜਨਯਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਦੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੋਲ-ਮਾਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਇਕ ਮਾਸ਼ਾ। ਸੱਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਇਕ ਸੁਵਰਣ ਸੋਲਾਂ ਮਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਸੁਵਰਣ ਇਕ ਨਿ਷ਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸ ਨਿ਷ਕ ਇਕ ਧਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਪਾਂ ਤਾਮਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਦੰਡ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੱਧਮ ਪੰਜ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਜ਼ਾਰ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਖੇ, "ਮੈਂ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ," ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਉਹ ਵਸਤੂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂ ਉਲਟ ਮੱਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਦਾਨ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਉਪਾਅਾਂ ਦੇ ਉਚਿਤ ਵਰਤਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ।