ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਵੱਡਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦਾਦਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਸਾਥੀ, ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਇ enmity ਵਾਲਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਮਿੱਤਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲਾ, ਖਜਾਨਾ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਜਾਂ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਦੰਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ ਨਾ ਬਣੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਨੌਕਰ ਉਸਦੀ ਉਪਹਾਸੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਚੰਗੀ ਖ਼ਿਆਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਲਸੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਜ਼ਬਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੰਮ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਚੰਗੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਧੀਰਜ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵਿਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਚਿਹਰਾ, ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਚਾਲ-ਢਾਲ, ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਕਈਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਲਾਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਕੋਈ ਮੰਤਰੀ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਨਾ ਦੱਸੇ। ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰੇ। ਰਾਜਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਦੰਡ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੇ। ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੀਕਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੁੱਟ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਰਾਜਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਗਰੀਬ, ਲਾਚਾਰ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰੇ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਪੱਸੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਪਰ ਤਪੱਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਕ੍ਰੌਂਚ (ਸਾਰਸ) ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੋਮੜੀ ਵਾਂਗ ਪਕੜਨਾ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸ ਹਟਣਾ, ਅਤੇ ਸੂਰ ਵਾਂਗ ਡਟ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ, ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਕੋਇਲ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ, ਅਣਜਾਣ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਏ। ਅਣਜਾਣ ਔਰਤ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਏ, ਨਾ ਹੀ ਅਣਜਾਣ ਨੌਕਾ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤੇ ਜਾਨ ਦੋਵੇਂ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਛਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਰਾਜ ਵੀ ਕਾਰਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋਵੇਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਭਾਗ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਿਨਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਯਤਨ ਦੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਫਸਲ ਪੱਕਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ।" ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਤਰੀਕੇ ਹਨ—ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ, ਦੰਡ, ਛਲ, ਉਪੇਖਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ। ਸਾਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ। ਜਿਹੜਾ ਝੂਠਾ ਸਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਸਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਦੈਤ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਰਦੀ ਗਲ ਨਾਲ ਹੀ ਆਸ ਦਿਖਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁਟ ਪਾਏ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਫੁਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੱਲਾਂ ਠੰਡੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਲਝਾ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਰੀਕਾ ਦਾਨ ਹੈ। ਦਾਨ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਕੇਵਲ ਦਾਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁਟ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੰਡ ਗਲਤ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਆਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ, ਸਿੱਧ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਸਭ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ, ਜੇ ਦੰਡ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਅਣਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ, ਅਣਦੰਡਨਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡ ਦੇਂਦਾ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਦੰਡ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ—ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਦੰਡ' ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।