ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਵਿਧੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਲਾ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਹੁਰਿਚ ਰਿਤਵਿਦ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਂਦੋਗ ਰਿਤਵਿਦ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਸ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਜਹਾਜ਼ (ਪਾਤ੍ਰ) ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਧੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੌ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ 'ਯਾ ਔ਷ਧੀ', 'ਔ਷ਧੀਭ੍ਯ' ਅਤੇ 'ਰਥੇਤਿ ਉਕ੍ਤਾ' ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੀਰੇ, ਉਮੀਦ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਸਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਜੁਰਵੇਦ, ਅਥਰਵੇਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਪੀਲੇ ਚੂਣੇ ਅਤੇ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਾਇਨ, ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ, ਚਾਮਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਖੰਡੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਔ਷ਧੀਆਂ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤ, ਵਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਧੁਪਾਕ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ, ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਮੁਕੁਟ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਵਾਰੀ ਲਪੇਟ ਕੇ ਬੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਿਯਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਬਲਦ ਜਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਦੰਸ਼ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਸਨ ਟਾਪੂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਵਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਘਰ ਆਦਿ ਵਰ੍ਹੇ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਉੱਤਮ ਦਾਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਦੋਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਬਲਦ ਤੇ ਇਕ ਬੱਚੜੀ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਖੱਤਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੈਨਾਪਤੀ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਦਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਚਾਲਾਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਤ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਮਰੱਥ, ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਪਾਰੀ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਸੰਧੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਛੇ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੋਵੇ। ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ ਰਾਜਾ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਤੇ ਰਥਚਾਲਕ ਫੌਜ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੰਡਾਰਪਾਲ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਧਰਮ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਲੇਖਕ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਚਤੁਰ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬੁਲਾਉਣ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਣ। ਦਰਬਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੋਣ। ਹੀਰਿਆਂ ਤੇ ਧਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੈਦ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ, ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ। ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਕਾਰ ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ। ਜੰਗੀ ਯੰਤਰ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਏ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋਵੇ, ਔਰਤਾਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀਆਂ, ਤੇ ਮਰਦ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਥਿਆਰਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਕੰਮ ਲਾਏ ਜਾਣ। ਰਾਜਾ ਚੰਗੇ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰੇ। ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ। ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮ, ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ, ਨਿਪੁੰਨ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇ ਕੰਮ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੰਮ ਲਾਏ ਜਾਣ। ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ, ਨਪੁੰਸਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ, ਕਠੋਰ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਕੰਮ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਲਾਏ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਵਿਚ ਨੀਵੇਂ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਕੰਮ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰੇ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਲਾਏ, ਤੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਗਾਏ। ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹੇ, ਪਰ ਮਾੜਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ 'ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖੇ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਸਭ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਤੇ ਮਾੜੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤੇ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੈਦ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ। ਜੋ ਵਿਖਾਵੇਕ ਅਸਤੀਕ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਤੇ ਦੁਬਲਾਪਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ— ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਸਗੋਂ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਵਟਾਂ, ਵੈਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਕੰਮ ਲਾਏ। ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਵੈਰ ਵਾਲੇ ਛੱਡ ਦੇਵੇ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਜੀ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਮਾਲਕ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਗੱਲ ਅਣਸੁਣੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬੋਲੇ। ਜੇ ਕੁਝ ਤਿੱਖਾ ਪਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਦੱਸੇ। ਬਿਨਾ ਆਗਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਧਨ ਨਾ ਲਵੇ, ਨਾ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਘਟਾਏ। ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਭੱਦੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਰਤੇ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।