ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜਯ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਸ ਵਾਰ ਅਗਨੀ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਾਇਆ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ।” ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਚੁਣੇ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ। ਜੀਵਤ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਲ-ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਸ਼ੁਭ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰੇ। ਪੂਜਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਵਿਧੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਹੋਮ-ਕੁੰਡ ਤੇ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼ਣਵ, ਇੰਦਰ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰੇ; ਸ਼ੁਭ, ਆਰੋਗਯ, ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਪਾਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਅਗਨਿ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਅਗਨਿ ਦੀ ਲੋਅ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਵੇ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਬਿਨਾ ਧੂੰਏ ਦੇ, ਰਥ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਵੇ। ਲੋਅ ਉਚੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ, ਸਵਸਤਿਕ ਰੂਪ ਦੀ, ਸਾਫ ਅਤੇ ਅਡੋਲ, ਤੇਜ਼, ਬਿਨਾ ਚਿੰਗਾਰੀ ਦੇ, ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਬਿਲੀ, ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਅਗਨਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਚਾਹੀਦੇ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਧੋਵੇ। ਚੀਟੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਕੰਨ ਤੇ ਮੂੰਹ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਵਾਸ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਗਲ੍ਹ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਦਿਲ ਸਾਫ ਕਰੇ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੰਦ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ, ਬਲਦ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਧੋਵੇ। ਵਿਸ਼ਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਮਰ, ਯਜਨਾ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜੰਘਾ, ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਗੋਡੇ ਧੋਵੇ। ਘੋੜਾ-ਅਸਤਬਲ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ, ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋਵੇ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਸ਼ੁਭ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਗੋ-ਪੰਜ (ਗਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦ) ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਏ। ਚਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਵਣੀਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇ: ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਘੀ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਦੂਧ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਮੇ ਦੀ ਪਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਬਹੁ-ਵ੍ਰਚ ਪੂਜਾਰੀ ਰਾਜਾ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ। ਮਧੁ ਨਾਲ ਵਿਧੀ, ਚਾਂਦੋਗ ਪੂਜਾਰੀ ਕੁਸ਼-ਘਾਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਾਤ੍ਰ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਗਨਿ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਾਵਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਛੇਦ ਹੋਣ, ਨਾਲ 'ਯਾ ਔਸ਼ਧੀ', 'ਔਸ਼ਧੀਭਯ', ਅਤੇ 'ਰਥੇਤਿ ਉਕਤ' ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇ। ਫੁੱਲਾਂ, ਬੀਜਾਂ, ਰਤਨ, ਆਸ, ਚਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ। ਯਜੁਰਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ; ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ। ਗਾਇਕੀ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ, ਚਮਚਮ ਅਤੇ ਪੱਖੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਪਾਵਣੀ ਲਿਆਉਣ। ਪੂਜਾਰੀ, ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਖਟ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਧੁ-ਮਿਸ਼੍ਰਣ ਆਦਿ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੱਗ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਵਾਰੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਨਿਯਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ, ਬਲਦ ਜਾਂ ਵ੍ਰਸ਼ਦੰਸ਼ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ। ਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਰਬਾਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਸਲਾਹਕਾਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ। ਪੂਜਾਰੀ ਨੂੰ ਗਾਂ, ਬਕਰੀਆਂ, ਘਰ ਆਦਿ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਦੁਜਾ-ਜਨ (ਦਵਿਜ) ਨੂੰ ਉਤਮ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇ ਕੇ, ਇਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ। ਅਗਨਿ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੁ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਛੇ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹੇ; ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਮਾਂਡਰ ਚੁਣੇ, ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋਵੇ।” ਉਹ ਕਮਾਂਡਰ ਚੰਗੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਵੇ; ਦਰਬਾਰੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ; ਦੂਤ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪਾਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ, ਇਸਤਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਿੱਘਾ, ਕਠਨਾਈ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਸੰਧਿ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਛੇ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ। ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਰਥ-ਸਾਰਥੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ; ਰਸੋਈ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮਹਾ-ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ। ਸਭਾ-ਸਦੱਸ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਲੇਖਕ ਲੇਖ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਮੇਂ-ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੋਣ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇ; ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਦਿਆ, ਹਾਥੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ।