ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਧਿਆਇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤਾਂ, ਵਰਤਾਂ, ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਤੇ ਹਰ ਪਾਪ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਨ ਉਪਾਉਂ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੀਜ, ਪੰਜਵੀਂ ਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿੱਥੀਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਇਹ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ, ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦੀਵੇ ਦੇਣ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੀ ਯਾਤਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਗਨਿ ਜੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਰਾਜਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਣਗੇ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਚੁਣੇ। ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮੇਤ, ਵਿਧੀਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਜਾਂ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਯਤ ਮਿਆਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਨਾਨ ਤਿਲ ਤੇ ਰਾਈ ਨਾਲ, ਕੁਟੰਬ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਭਾਗਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਰਕਸ਼ਿਤਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ-ਹੋਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਤਿਲਕ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਅਗਨੀ ਉੱਤੇ ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਣਵ, ਇੰਦਰ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਆਯੁਸ਼ ਦਾਇਕ, ਭੈਅ ਨਾਸਕ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਘੜਾ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਰਥ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ, ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਸਿੱਧੀ, ਸੁਗੰਧੀ, ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਬਿੱਲੀ, ਹਿਰਣ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਾ ਲੰਘੇ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਧੋਵੇ; ਕੰਨ ਤੇ ਮੁਹੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ, ਗਲ੍ਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਰਾਜ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ, ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੰਦ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਬਲਦ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਧੋਵੇ। ਵੈਸ਼ਿਆ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਮਰ, ਯਜਨਾ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੰਘਾਂ, ਗੌਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਗੁੱਟੇ, ਘੋੜਾ ਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋਵੇ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਸੁਭਾਗਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਗਾਊਂ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਏ। ਚਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਘੀ ਭਰ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਮੇ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਦਹੀਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਹੁਵ੍ਰਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਰਾਜਾ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਦੋਗ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕੁਸ਼ਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਪਾਤਰ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਮ ਆਦਿ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੌ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਨਾਲ, 'ਯਾ ਔਸ਼ਧੀਹ', 'ਔਸ਼ਧੀਭ੍ਯਹ', 'ਰਥੇਤਿਉਕਤ' ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ, ਬੀਜ, ਰਤਨ, ਚਾਂਦੀ, ਆਸ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਸ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜੁਰਵੇਦ, ਅਥਰਵੇਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਪੀਲੀ ਲਾਗ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ, ਵਾਜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ, ਚਾਮਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਖਾ ਨਾਲ, ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤ, ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਵਾਲੇ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਧੁ-ਪਾਕ ਆਦਿ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਿਯਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਲਦ ਜਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਦੰਸ਼ ਦੀ ਖਾਲ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਧਿਆਇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ, ਵਰਤਾਂ, ਦਾਨਾਂ, ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਖਮਈ ਅਤੇ ਧਰਮਮਈ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।