ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਹਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿ਷ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਤਵਰਿਤਾ ਦੇ ਪੂਜਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਨਿ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਸੀ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਜੀ ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁ, ਵਿ਷ਣੁ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ, ਹਾਰੀਤ, ਅਤ੍ਰਿ, ਯਮ, ਅੰਗਿਰਸ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸੰਵਰਤ, ਸ਼ਾਤਾਤਪ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਆਪਸਤੰਬ, ਉਸ਼ਨਸ, ਵਿਆਸ, ਕਾਟਯਾਯਨ, ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ, ਗੌਤਮ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਲਿਖਿਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜੀ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਤੀਜ ਦੇ ਵਰਤ, ਪੰਜਮੀ ਦੇ ਵਰਤ, ਚੌਦਸ ਦੇ ਵਰਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਤਾਂ, ਹਫਤਾਵਾਰ ਵਰਤ, ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤ, ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਨਰਕ ਦੀ ਸਵਭਾਵ, ਜਮੀਨ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅਗਨਿ ਜੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਚੁਣੇ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਉਚਿਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਰਾਜਭਾਰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਜੀਊਂਦੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਨਾਨ ਤਿਲ ਤੇ ਸਰੋਂ ਨਾਲ, ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰੇ, ਕਿਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰੇ। ਪੁਜਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਯਥਾ-ਵਿਧੀ, ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼ਣਵ, ਇੰਦਰ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਆਯੁਸ਼ਯ, ਭੈ-ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ। ਉਹ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਪਾਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਅਗਨਿ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਅਗਨਿ ਦੀ ਜੋਤ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਹੋਵੇ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਏ, ਰਥ ਜਾਂ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜੋਤ ਸਿੱਧੀ, ਸੁਗੰਧਤ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਸਾਫ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋਵੇ, ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ। ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕੋਈ ਬਿੱਲੀ, ਹਿਰਣ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਨਾ ਲੰਘੇ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਧੋਵੇ। ਚਿਟੀ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਕੰਨ ਤੇ ਮੂੰਹ, ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਗਰਦਨ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੰਦ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਬਲਦ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਧੋਵੇ। ਵਿਸ਼ਿਆ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਕਮਰ, ਯਗ੍ਯ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰਾਨਾਂ, ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਘੁੱਟਣ ਧੋਵੇ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਅੜ੍ਹੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋਵੇ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਮੰਗਲਮਈ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਗੋਮਯਾਦਿਕ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਏ। ਚਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਵੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਘਿਉ ਭਰ ਕੇ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਯ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਦੂਧ ਭਰ ਕੇ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਮੇ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਦਹੀ ਭਰ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਮ, ਕਰਤਵ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਵਰਤਾਂ, ਦਾਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀਆਂ ਉੱਚਤ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।