ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਵਿਛੌਣੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਚੌਕਠੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਥਿਆਰ, ਸ਼ਸਤਰ, ਸੌ ਕਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਆਸਨ, ਨੀਂਦ ਲਈ ਘੜਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਅਰਘ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਚਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਨਿਯਤ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧੂਪ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਫਿਰ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਵਚ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਘਰ ਦੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵੀ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਈ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ। ਘੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਚਾਰਯ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਛੱਤੀਸ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰੈਣੀ ਮਾਲਾ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਭੂਮੀ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਤ੍ਰੈਣੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਸਰਵਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਰਤੁਲ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰੂਪ ਸਵਾਮੀਆਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਅਤੇ ਹਰਾ—ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਯਜਮਾਨ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ, ਵਾਯੂ, ਚੰਦ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਉਗ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਭਵ, ਮਖੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਭੀਮ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ‘ਲ’, ‘ਵ’, ‘ਸ਼’, ‘ਚ’, ‘ਯ’, ਅਤੇ ‘ਹ’ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਪ੍ਰਣਵ, ਹ੍ਰਿਦਯ, ਅਣੁ ਜਾਂ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੇ ਗਏ। ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੂਪ ਜਾਂ ਤੱਤ—ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਧਰਣੀਧਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼, ਅਤੇ ਸਦਾਖਿਆ—ਮੰਤ੍ਰ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਜਾਂ ਅਜਾਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਉਹ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ; ਅਤੇ ਰੂਪ, ਬੰਧਨ, ਭੋਗੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪੱਚੀ, ਫਿਰ ਅੱਠ, ਪੰਜ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ—ਇਹ ਤੱਤ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਓਮ ਹਾਂ’, ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ‘ਓਮ ਹਾਂ’, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ‘ਓਮ ਹਾਂ’, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ‘ਓਮ ਹਾਂ’, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਨਮਸਕਾਰ; ‘ਓਮ ਹਾਂ’, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੂਪ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਨਮਸਕਾਰ; ‘ਓਮ ਹਾਂ’, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਨਮਸਕਾਰ। ਨਾਭੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਘੰਟੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕਾਰਣ ਤੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਧੁਨੀ ਦਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਦਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਅਰੂਪ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਅਠੱਤੀ ਰਸ਼ਮੀਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਸਮੂਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਚੌਕਠੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਕਠਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਭਿਅੰਤਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਚੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਚੌਕਠਾ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਪਾਥਰ’ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਤੱਕ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਣਵ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਫਿਰ ‘ਹੁੰ’, ‘ਪੂੰ’, ‘ਹ੍ਰੀੰ’ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੱਥਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਅਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਘੇਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਓਮ ਹੁੰ ਹ੍ਰੰ, ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ ਹੁੰ ਹ੍ਰਾਂ ਹਹ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ, ਸਵਾਹਾ’—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਓਮ ਹਾਂ, ਆਧਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ ਹਾਂ, ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’ ਪੰਜ ਦੇਵੀਆਂ—ਧਾਰਿਕਾ, ਜੋਤਿਸਨਾ, ਧਾਤ੍ਰੀ, ਵਿਧਾਤ੍ਰੀ ਆਦਿ—ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਦੇਵੀਆਂ—ਵਾਮਾ, ਜੇਠਾ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ, ਗਿਆਨ, ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ, ਗਿਆਨ, ਇਛਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ: ਅੰਧਕਾਰ, ਮੋਹ, ਧੈਰਜ, ਪੂਰਨਤਾ, ਮੌਤ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜ਼ੁਕਾਮ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਦੇਵੀਆਂ—ਕ੍ਰਿਆ, ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਾਵ ਆਦਿ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਣ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਹੋਰ ਗੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾਦ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਤੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਧਾਗੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਖਾਲੀਪਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਧਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਜਾਂ ਅੱਧੀ ਆਹੁਤੀ ਸੌ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ, ਪੂਰੇ ਭੋਗ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੂਪ-ਧਾਰੀ ਵੀ ਭੋਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਜਪ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।