ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਗਿਆਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਭੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੋਮ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਵਿਘਨ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਭੋਗ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਅੱਗ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਨਾਨ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੇੜ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਗਉਮੂਤਰ, ਫਿਰ ਗੋਬਰ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਭਸਮ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਧੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਧਰਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਫੈਦ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਵੇਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਨ ਤੇ ਪਲੰਘ ਲਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਕੇਸਰ ਲਗੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਵਿਭਾਗ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਛੜੀ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਾਂ ਉਤਕੀਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਅੰਜਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾ-ਕਾਰ ਸੌਭਾਗ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਉਚਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਕਦੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ, ਅੱਧੇ, ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੱਧੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਸਕਣ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੰਬੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ‘ਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਜੌਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਲਕੀਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਅੱਧ ਹੱਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਅੱਠ ਜੌਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਚੌੜਾਈ ਜੌਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ, ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦੋਵੇਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੰਗਲ ਭਾਗ, ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਛੇਵਾਂ ਭਾਗ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਲਿੰਗ ਰਤਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੋ ਜੌਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਚੌੜਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰੂਪ-ਪਹਚਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਖੁਲਣਾ, ਉਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ, ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵਰਤ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਲਾ-ਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਣ। ਫਿਰ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾ ਕੇ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਾਲਕ ਦੀਆਂ ਘਰਵਾਲੀਆਂ ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ, ਸੱਜੇ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁੜ, ਲੂਣ, ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ ਜਾਂ ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ, ਮਿੱਟੀ, ਗੋਬਰ, ਗਉਮੂਤਰ, ਭਸਮ ਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਤ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਗਵਯਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨ, ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਧੀ ਉਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਸੋਨਾ, ਰਤਨ, ਸਿੰਗ, ਜੌਂ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਗੰਗਾ ਜਲ, ਚੰਦਨ ਪਾਣੀ, ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਅੰਗ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਕਵਚ ਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਰੱਖਿਆ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾ ਕੇ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਘਿਉ, ਪਾਣੀ, ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਈਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੱਗਰੀ, ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਠੋ।" ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੰਡਪ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ, ਪਲੰਘ ਤੇ ਥਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਚੌਕ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੱਥਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਥਿਆਰ, ਅਸਤਰ, ਸੌ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲਾ ਆਸਨ, ਨੀਂਦ ਦਾ ਘੜਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਅਰਘਿਆ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧੂਪ, ਪੂਜਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਕਵਚ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲੀ ਭਾਂਡੀਆਂ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਭਿਅੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਚਾਰਯ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਛੱਤੀਸ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੂਮੀ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਤਿੰਨ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਣ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵਰਤੁਲ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਵੈ-ਰੂਪ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਹਰਾ—ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਯਜਮਾਨ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੇ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।