ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਂਹਾਂ ਕੋਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪਾਵਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਨਵੀਂ ਉਗਣ ਵਾਲੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਰਖ ਕੇ, ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਜਨੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਘੜਾ ਅਤੇ ਉਗਣ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੰਬੰਧਤ ਘੜੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਜਰ ਫੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਾਥ ਵਿਚ ਵਜਰ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਏਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ ਫੜੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ, ਭਾਲਾ ਫੜੇ, ਬੱਕਰੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਦਾ ਚਿਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮਰਾਜ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਮੈਸ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਦੰਡ ਫੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਨੈਰਿਤ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਤਲਵਾਰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਭ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰੁਣ, ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦੇ, ਮਕਾਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਸੱਪ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਫੜੇ; ਵਾਯੂ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਹਰਣ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ, ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਫੜੇ, ਬੈਲ ਉੱਤੇ; ਵਿ਷ਣੁ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਸਮੇਤ, ਕੱਛੂਏ ਤੇ ਆਨੰਤ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੌਲਿਆਂ ਦੇ ਤਲੇ, ਘੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਆਦਿਕ ਦੀ ਘੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਕੇ, ਘੜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਗੇੜ ਲਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਘੜਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਗਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਘੜੇ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਆਸਨ 'ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਲਈ ਵੀ ਅਡੋਲ ਆਸਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਤਪੱਤੀ ਮুদ্রਾ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, "ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਮੇਰੇ ਇਸ ਯਜਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ," ਐਸਾ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦীক্ষਾ ਜਾਂ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ, ਘੜੇ ਉੱਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਦਾ ਨਾਭੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਰਿਗਵੇਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਕਤ, ਪਾਵਮਾਨੀ, ਮੈਤ੍ਰਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸਾਮਵੇਦੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਦੇਵਵ੍ਰਤ, ਭਾਰੁੰਡ, ਜੇਠਸਾਮਨ, ਰਥੰਤਰੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਗੀਤੀ ਆਦਿਕ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਜੁਰਵੇਦੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ, ਆਦਿ ਰਿਕਾਵਲੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਥਰਵਵੇਦੀ, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਅਤਿਸੂਖਮ ਸੂਕਤ, ਅਤੇ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰ੍ਸ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ — ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੱਗ ਬਲਾਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹਰੇਕ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਭੇਟ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਜਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਲਾਤ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ, ਮੰਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਭੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਭੇਟ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜਮਾਨ, ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਝਟਕ ਕੇ ਤੇ ਢੱਕ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਬਰ, ਪਾਣੀ, ਫਿਰ ਭਸਮ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਧਰਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਵੇਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਆਸਨ ਤੇ ਸੇਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਸਰ ਲਗੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ, ਵਿਭਾਗ ਬਣਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਲਾਈ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਸੁਰਮਾ ਲਾ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾ-ਕਾਰ ਉਪਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ, ਅੱਧ, ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਦੇ ਅੱਧ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਲਈ, ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੰਮੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਜੌਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਲਕੜੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ-ਅੱਠ ਵਧਾ ਕੇ, ਡੇਢ ਹੱਥ ਦੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਹੱਥ ਦੇ ਕੋਲ ਅੱਠ ਜੌਂ ਚੌੜੀ-ਡੂੰਘੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਨੌਂ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਇੱਕ-ਅੱਠ ਵਧਾ ਕੇ, ਚੌੜਾਈ-ਡੂੰਘਾਈ ਅੱਠ ਜੌਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਲੰਬਾਈ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਜੌਂ ਵਧਾ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਵਧਾ ਕੇ, ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰ ਬਣੀ ਜਾਵੇ; ਲਿੰਗ ਪੂਰੇ ਤਲੇ ਤੋਂ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ, ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ-ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਭਾਗ ਰਹਿਣ। ਪਿੱਛੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਉਣਾ। ਜੇ ਲਿੰਗ ਰਤਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਕੜੀ ਦੋ ਜੌਂ ਚੌੜੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੂਹ ਉੱਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ ਜਾਣਾ, ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਣ ਲਈ, ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਤ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਤ्युੰਜੈ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਲਾ-ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਰਹਿ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੇਕ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜਨ ਸ਼ੁਭ, ਰਾਖੀਯੋਗ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਵੇ।