ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰੰਗ–ਬਿਰੰਗੇ ਕਾਲੀਨ ਬਿਛਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਖੰਭੇ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਤੱਤ ਨੂੰ Sadyojāta ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਡਾਲ ਆਪ ਹੀ ਵਿੱਚ Sadāśiva ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ Śaṅkara ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ—ਦੈਵੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘੰਟੀ ਵਾਂਗ ਦਾਏਂ ਹੱਥ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੋਮ ਕੁੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਘਯ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤੇ ਗੋਮਯ ਆਦਿ ਪੰਜ ਗਵਯਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਮ ਅਾਸਨ ਉੱਤੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ Śiva ਤੱਤ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਲਗਾਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੱਥੇ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ, Śiva ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ, ਅਤੇ Rudra, Nārāyaṇa, Brahma ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਚਲਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਓਂਹ ਹਂ ਹਾਂ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਵਿਆਪਕ Śiva ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ Śiva ਹੱਥ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ‘ਮੈਂ Śiva ਹਾਂ’ ਐਸਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਂਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਪੰਡਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੁਸ਼ਾ ਆਦਿ ਘਾਹ ਵਿਖੇਰ ਕੇ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਗਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; Śiva ਘੜਾ ਅਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੜੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਜਰ ਧਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ, ਹਾਥ ਵਿੱਚ ਵਜਰ, ਹਾਥੀ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ, ਸੱਤ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ, ਭਾਲਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਬੱਕਰੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਨੂੰ, ਮੈਸ ਉੱਤੇ ਖੜਾ, ਦੰਡ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਨੂੰ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਗਧੇ ਉੱਤੇ, ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਨੂੰ, ਚਿੱਟਾ, ਮਕਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਸੱਪ ਦੀ ਪਾਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ; ਵਾਯੂ ਨੂੰ, ਨੀਲਾ, ਹਿਰਣ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ, ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। Śiva ਨੂੰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਬੈਲ ਉੱਤੇ; Viṣṇu ਨੂੰ, ਚਕਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਕੱਛੂਏ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ Brahmā ਨੂੰ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੰਭਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਘੜਿਆਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਘੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। Śiva ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਘੜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਘੜਾ, ਫਿਰ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। Śiva ਨੂੰ ਘੜੇ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਆਸਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਥਿਆਰ ਲਈ ਵੀ ਅਡੋਲ ਆਸਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨਿਰਗਮ mudrā ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ, ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੀਖਿਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਮੇਂ, ਘੜੇ ਉੱਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹੋਮ ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਮ ਕੁੰਡ ਦਾ ਨਾਭੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹੋਮ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸੰਹਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਾਂਤਿ ਸੁਕਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਰਿਗਵੇਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, Śrīsūkta, Pāvamānī, Maitraka, Vṛṣākapi ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸੁਕਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸਾਮਵੇਦੀਆਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, Devavrata, Bhāruṇḍa, Jyeṣṭhasāman, Rathantara, Puruṣa, Gīti ਆਦਿ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜੁਰਵੇਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, Rudra, Puruṣasūkta, ਆਦਿ ਆਦਿ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਅਥਰਵਵੇਦੀਆਂ Nīlarudra, ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸੁਕਤ, ਅਤੇ Atharvaśīrṣa ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ, ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਮ ਕੁੰਡ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹਰੇਕ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧੂਪ, ਦੀਵੇ, ਪਾਕੇ ਹੋਏ ਭੋਗ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; Śiva ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ Śiva ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ, ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਭੋਗ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਾਕੇ ਹੋਏ ਭੋਗ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਹੋਮ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯਜਮਾਨ ਸਜ ਕੇ, ਸਨਾਨ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਹਲਕਾ ਝਟਕ ਕੇ ਢੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਮਯ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ, ਫਿਰ ਭਸਮ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ, ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਧਰਮ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਤੇ ਸੇਜ ਵਿਅਵਸਥਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਸਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਧਾਗੇ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਲਾਈ ਨਾਲ ਆਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਭਕਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ਿਲਪੀ ਉਪਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ, ਅੱਧਾ, ਚੌਥਾਈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਸੁਭਕਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।