ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗਨੀ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਮੱਛੀ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਲੈਣਾ ਸਦਾ ਦੁਸਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੱਜਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁ ਨੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਅਰਘ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੱਛੀ ਆ ਗਈ। ਮਨੁ ਜਦੋਂ ਉਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਮੱਛੀ ਬੋਲੀ, "ਹੇ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸੁੱਟੋ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਮਗਰਮੱਛ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁ ਨੇ ਉਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਪਰ ਮੱਛੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲੀ, "ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਥਾਂ ਦਿਓ।" ਮਨੁ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਜਲਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਥੇ ਵੀ ਜਦ ਮੱਛੀ ਵਧੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲੀ, "ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਤਦ ਮਨੁ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ। ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਥਾਂ ਮੁਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਮਨੁ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੱਛੀ ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਨੁ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੋ, ਹੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ?" ਮਨੁ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੱਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਦੁਸਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਡੁੱਬਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦ ਜਹਾਜ਼ ਆ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਬੀਜ ਆਦਿਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਸੱਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਅਜਗਰ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੱਛੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਮਨੁ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਫਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਮਨੁ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਇਕ ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ, ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਮੱਛੀ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਆਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਰੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਮੱਛੀ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਮਤ੍ਸਯ ਪੁਰਾਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁ ਨੇ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਮੱਛੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਨੇ ਵੇਦ ਚੁਰਾ ਲਏ ਹਨ। ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਨਵੇਂ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਤੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਾਹ (ਸੂਰ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਛੂਏ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਨਾਮਕ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ। ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਯਜ੍ਨ ਰੂਪ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਕੰਟਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਦਾ ਭਰਾ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਯਜ੍ਨ ਹੜਪ ਲਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਨਰਸਿੰਘ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਰਸਿੰਘ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਆਦਿਕ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਰਹਿਤ ਸਰੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਮਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਯਜਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਬਲੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ਤੇ, ਵਾਮਨ ਨੇ ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰੇ। ਬਲੀ ਨੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਮਨਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਹੈ, ਮੰਗ ਲੈ।" ਵਾਮਨ ਨੇ ਬੋਲਾ, "ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜਮੀਨ ਦੇ ਦੇ।" ਬਲੀ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਤਦ ਵਾਮਨ ਛੋਟਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਸਵਰਗ ਲੈ ਲਿਆ। ਬਲੀ ਨੂੰ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਖੀ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਧ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹਰੀ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਜਮਦਗਨਿ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਗਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਦਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਅਰਜੁਨ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ। ਥੱਕਣ ਤੇ, ਜਮਦਗਨਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ’ਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਹੋਈ। ਜਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਮੰਗੀ ਤੇ ਇਨਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਾਂ ਮੁੜ ਆਸ਼੍ਰਮ ਆ ਗਈ। ਪਰ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਮਦਗਨਿ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੈਰ ਵੱਸ, ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤੀਸ ਵਾਰ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਮਹੇਂਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ। ਕਛੂਆ, ਸੂਰ, ਨਰਸਿੰਘ, ਵਾਮਨ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਵਤਾਰ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੋਏ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਗਾਇਆ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ, ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁ। ਮਨੁ ਤੋਂ ਇੱਛਵਾਕੁ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤ੍ਥ, ਉਸ ਤੋਂ ਰਘੁ, ਰਘੁ ਤੋਂ ਅਜ, ਤੇ ਅਜ ਤੋਂ ਦਸ਼ਰਥ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।