ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ ਕੀਤੀ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ, ਮਨੁ ਆਦਿਕ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਚੌਪਾਇਆ ਅਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਚਾਰ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਗਰਭਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵਾਂ ਗਰਭ ਸਾਰੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਗਰਭ ਉਹਨਾਂ ਅਮਾਨਵ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਚ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗੀ। ਅੱਠਵਾਂ ਗਰਭ ਮ੍ਰਦੁ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠੇ ਗਰਭ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਗ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ, ਲੋਕ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਧਕ ਗੂੜ੍ਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਲੀਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ “ਓਂ ਹਾਂ ਹ੍ਰੂਂ ਹਾਂ, ਸੂਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਲਯ ਲਈ, ਹੂੰ ਫਟ; ਫਿਰ ਓਂ ਹਾਂ ਹਾਂ, ਸੂਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਲਯ ਲਈ, ਸਵਾਹਾ” ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਹਾਥਾਂ ਦੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ-ਅੰਕੁਸ਼ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਿਘਟਨ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਹੇਠਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਸਾਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਰਘ ਦਿੰਦਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤੀਨ ਤੀਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। “ਓਂ ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਣੋ ਨਮ:”—ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਰੀਤਿ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਕਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ, ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਣ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਸਾਰੇ ਗਰਭਾਂ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ-ਕਪ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਨਾਲ, “ਹੂੰ ਫਟ” ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਰੰਗਤ ਸਾਧਕ, ਜਦ ਉਹ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਲੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝੀ ਹੋਈ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ—“ਓਂ ਹਾਂ ਹੂੰ ਹ: ਹੂੰ ਫਟ; ਓਂ ਹੰ ਸਵਾਹਾ”—ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਅੰਕੁਸ਼ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ: “ਓਂ ਹਾਂ ਹ੍ਰੂਂ ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਸਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਵਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਗਰਭਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ, “ਓਂ ਹਾਂ ਹਾਂ ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਗਰਭਾਂ ਵਿਚ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪੁਲਿੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਲਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਕੇਸ਼-ਵਿਭਾਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੈਵੀ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਸਿਰ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ। ਇੱਉਂ ਹੀ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭੋਗ ਨੂੰ ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਦੇ ਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਅਪ੍ਰਭੇਦਤਾ ਅਤੇ ਲਯ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰਾ, ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਕਤਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਭ-ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੰਜ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਮਲ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੂਰ ਹੋਣ। ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “ਸਵਾਹਾ” ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਕੇ, ਪੰਜ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੋਹ-ਅੰਤ ਬੰਧਨ ਲਈ, ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਜਪਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਪਾਣ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ: “ਓਂ ਹੂੰ, ਲਯ-ਗੁੱਚੇ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ, ਹੂੰ ਫਟ”; ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਬਾਣ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ, ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਿਉ ਭਰੀ ਕੱਪ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸਹਾਇਕ ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਸਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ “ਓਂ ਹ: ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ, ਹੂੰ ਫਟ” ਉਚਾਰ ਕੇ, ਕਾਂਟੇ ਵਰਗੇ ਬੰਧਨ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅੱਠ ਹਥਿਆਰ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ “ਓਂ ਹਾਂ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਰੂਪ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸਵੀਕਾਰੋ, ਸਵਾਹਾ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਫਿਰ, ਮੁੜ ਕਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਨਾ ਆਵੇ, ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੱਜਣਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਘਟਨ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਸਾਫ਼ ਜਲ ਵਾਲੇ ਹਵਨ-ਪਾਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, “ਉਤਪੱਤੀ” ਨਾਮਕ ਸਾਹ ਨਾਲ, ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਜਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਉਹ ਜਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਛੱਡ ਕੇ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ “ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ” ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਉਂ, ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਕਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਯ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਛੋਟੇ ਤੇ ਲੰਮੇ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। “ਓਂ ਹਾਂ ਹ੍ਰੂਂ ਹਾਂ”—ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੁ, ਆਕਾਸ਼, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਬੁੱਧੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਚੋਵੀਂਵਾਂ ਪੁਰੁਸ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪঁਚੀਸ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਖ’ ਤੋਂ ‘ਯ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਧਾਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਹ ਉੱਤੇ ਛਿਆਸਠ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ: ਅਮਰੇਸ਼, ਪ੍ਰਭਾਵ, ਨੈਮਿਸ਼, ਪੁਸ਼ਕਰ; ਪਾਦੀ, ਦੰਡੀ, ਭਾਵਭੂਤੀ, ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਅਸ਼ਟਮ। ਨਕੁਲੀਸ਼, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਦਸਵਾਂ, ਅਨਵੀਸ਼, ਅਸਨਾਤਿਕੇਸ਼, ਮਹਾਕਾਲ, ਮਧ੍ਯਮ; ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਭੈਰਵ, ਦੂਜੇ ਅੱਠ; ਫਿਰ ਗਯਾ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਖਲਾਣ ਆਦਿਕ। ਵਿਮਲ ਅਤੇ ਅਟਠਾਹਾਸ, ਮਹੇਂਦਰ ਅਤੇ ਭੀਮ; ਵਸ੍ਵਾਪਦਾ, ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਤੇ ਅਸੂਰਜ। ਗੋਕਰਨ, ਭਦ੍ਰਕਰਨ, ਸਵਰਨਾਖ, ਸਥਾਣੁ; ਅਜੇਸ਼, ਸਰਵਜ੍ਯ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਸੂਦ, ਨਾਂਤਰਾ। ਸੁਬਾਹੁ, ਮੱਤ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਜਟਿਲ; ਰੌਦ੍ਰ, ਪਿੰਗਲਾਖ, ਕਾਲਦੰਸ਼ਤ੍ਰੀ। ਵਿਦੁਰ, ਘੋਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ, ਹੁਤਾਸ਼ਨ; ਕਾਮਰੂਪੀ, ਕਾਲ, ਕਰਨ, ਭਯੰਕਰ। ਮਤੰਗ, ਪਿੰਗਲ, ਹਰਾ (ਧਾਤ੍ਰ), ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ, ਵਿਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਮਝਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕੇ।