ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਚਿਹਨ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮੰਤ੍ਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ "ਓਮ ਹਾਂ ਹਾਂ ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ" ਉਚਾਰ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਜਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਗ ਅੱਧ-ਤਿਆਰ ਜਾਂ ਧੂੰਏਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਵਨ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜੋ ਅੱਗ ਨਰਮ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੀ, ਸੁਗੰਧੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਚਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਧਿਆਨ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਭਾਧਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ, ਨਾਮਕਰਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਕਲਪਾਂ ਲਈ, ਮੁਢਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਹਵਨ ਤੇ ਵਾਉਸ਼ਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੋ-ਸੋ ਹਵਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਰਭਾਧਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਪੁੱਤਰ ਬਣਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆਮਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਸੀਮਾ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਹੀ ਜਨਮ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ। ਪਰ, ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਗਣਾ, ਸ਼ਿਵਤਵ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਵਿਘਟਨ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੂੰਭਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ, ਮੁਢਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਨਾਲ, ਰੇਚਕ (ਸਾਹ ਬਾਹਰ) ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਗੁਰੂ ਰੇਚਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਨੈਵੇਦ ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨੀ; ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸ਼ਿਵ, ਅੱਗ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ, ਅਗਿਆਨੀਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਭੋਗੀ ਜਾਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਰੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣ। ਦੇਹ ਦੇ ਤੱਤ, ਜਟਾ, ਭਸਮ, ਦੰਡ, ਕੌਪਿਨ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ, ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਲਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ, ਪਾਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਸਥੰਡਿਲਾ (ਵੇਦੀ) ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਘੜੇ ਹੇਠ ਰੱਖੋ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਵਰਤੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਦীক্ষਾ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅੱਗ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਢੁਕਵਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਪਰ ਦਹੀਂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਚੜਨ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜਾਂ ਤੇਲ-ਮਲਿਸ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਘਾਟ ਆਵੇ, ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਨਿਤਯ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਜ੍ਯ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਅਵਸਰਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਨਿਤਯ ਕਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਘੜਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੱਖੇ ਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੰਡਲ ਜਾਂ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਕਰੇ, ਹਵਨ ਕਰੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਮੰਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ, ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ੧੦੮ ਹਵਨ, ਹੂੰ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੱਗ ਜਗਾਏ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲੀ-ਅਰਪਣ ਵੇਦੀ ਤੇ ਘੜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਆਪ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉੱਥੇ, ਵਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ, ਸੰਪਾਤ-ਹੋਮ, ਦਰਭ-ਘਾਹ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਉਸ (ਦੇਵਤਾ) ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਲਈ, ਮੂਲ ਅਨੁਸਵਾਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਘੜੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪਾਸ਼ਾ-ਧਾਗਾ ਲਿਆਵੇ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸੱਜੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਸਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਜਟਾ ਵਿਚ ਧਾਗਾ ਬੰਨੇ ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ ਲਟਕਣ ਦੇਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ੧੦੮ ਲੋਕ ਹਨ। ਉਹ ਕਪਾਲ, ਅਜਾ, ਬੁੱਧ, ਵਜ੍ਰਦੇਹ, ਪ੍ਰਮਰਦਨ, ਵਿਭੂਤੀ, ਅਵ੍ਯਯ, ਸ਼ਾਸਤਾ, ਪਿਨਾਕੀ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ, ਰੁਦ੍ਰ, ਹੁਤਾਸ਼ੀ, ਪਿੰਗਲਾ, ਖਾਦਕ, ਹਰਾ, ਜਵਲਨਾ, ਦਹਨਾ, ਬਭਰੂ, ਭਸਮਾਂਤਕ, ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਪਾਂਤਕ ਹੈ। ਉਹ ਯਾਮਯਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਹਰ, ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ, ਕਾਰਯਰੰਜਕ, ਕਾਲ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੈਰ੍ਰਿਤ, ਮਾਰਣ, ਹੰਤਾ, ਤੀਖਣ ਨੈਤਰ, ਭਯਾਨਕ, ਉਰਧਵਾਂਸ਼ਕ, ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼, ਤੇ ਧੂੰਏ-ਲਾਲ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਲਾ, ਅਤਿਬਲਾ, ਪਾਸ਼ਹਸਤ, ਮਹਾਬਲਾ, ਸ਼੍ਵੇਤ, ਜਯਭਦ੍ਰ, ਦੀਰਘਬਾਹੁ, ਤੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਡਵਾਸ੍ਯ ਤੇ ਭੀਮ ਹੈ; ਇਹ ਦਸ ਵਾਰੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਤੀਵ੍ਰ, ਲਘੁ, ਵਾਤਗਤਿ, ਸੁਕ੍ਸ਼ਮ, ਤੀਖਣ, ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਪਾਂਤਕ। ਉਹ ਪੰਚਾਂਤਕ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ, ਕਪਰਦੀ, ਮੇਘ-ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, ਜਟਾਮੁਕੁਟਧਾਰੀ, ਤੇ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ-ਪਤੀ, ਸੁੰਦਰ, ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ, ਕੋਮਲ-ਦੇਹੀ, ਕ੍ਰਿਪਾ-ਦਾਤਾ, ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਲੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਰੂਪ-ਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਗਿਆਨ-ਧਾਰੀ, ਸਰਵਜ੍ਯ, ਵੇਦ-ਗ੍ਯਾਤਾ, ਮਾਤਾ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਪੀਤ-ਨੈਤਰ, ਜੀਵ-ਰਕ੍ਸ਼ਕ, ਤੇ ਹਵਨ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦীক্ষਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅੱਗ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।