ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਿਰਿਆ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਚੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਸਮੇਤ, ਭਗਵਾਨ ਚੰਡ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਡਪ ਉੱਤੇ ਪਿਛਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਡ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਚੰਡ! ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਦਾਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਚੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਮਨਕ ਡਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਹਰਾ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਭੈਰਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਡਾਲੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਬਣਨ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋਣਗੇ। ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੂਰਨ ਫਲ ਦੇਵੇਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਸੱਤਵੀਂ ਜਾਂ ਤੇਰਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਦਮਨਕ ਦੀ ਡਾਲੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—'ਹਰਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ, ਇੱਥੇ ਆ ਜਾ।' ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਦ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ। ਸੂਰਜ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਸਮੇਤ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤਣੀ ਜਾਂ ਫਲ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਡੰਡ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਟੁੱਟੀ ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੁੱਲ ਰੱਖੋ। ਫਲ ਨੂੰ ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਪੰਜ ਭਾਗ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੱਥੇ ਤੇ ਰੱਖੋ। ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ,” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੋ। ਜੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬਚੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨੇਊ ਰੱਖੋ। ਸਵੇਰੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿਤਿਕ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦਮਨਕ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ। ਚੌਥੀ ਵਾਰੀ, ਜੜ੍ਹ-ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਖਰ ਤੱਕ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ—'ਓਮ ਹੌਂ, ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਫਿਰ ਆਰਜ਼ੂ ਕਰੋ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਭੇਟ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, “ਸੁਣ, ਮੈਂ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੀਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦਿਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ, ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਓ। ਫੁੱਲ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਾ ਕੇ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਛੋਹੋ ਅਤੇ ਉਥੇ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਉਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ‘ਹੁੰ’ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰੋ, ਉੱਚਵਾਸ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚੋ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ-ਵੰਦ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਉੱਚਵਾਸ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। 'ਓਮ ਹਾਂ ਹਾਂ ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਰਾਧਕ ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਜੇ ਅੱਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਧੂੰਆਂ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਹੁਤੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਲਕੀ, ਦਾਈਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ, ਸੁਗੰਧਤ ਅੱਗ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਲਟੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਚੇਲੇ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਧਿਆਨ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਅਨਾਜ ਤੇ ਬੀਜ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਗਰਭਾਧਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਧੀ-ਕਾਲ, ਜਨਮ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਨਾਮ-ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ, 'ਵੌਸ਼ਦ' ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੋ ਸੋ ਆਹੁਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਰਭਾਧਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਇਆਮਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਜਨਮ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਜਾਗਣਾ ਸ਼ਿਵਤਵ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਲਯ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿਚ ਟਿਕਾਓ। ਫਿਰ, ਕੁੰਭਕ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਿਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਉੱਚਵਾਸ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲਿਜਾਓ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿਚ ਮੰਤ੍ਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਰੇਚਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਚਾਰਯ ਚੇਲੇ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਿਚ ਟਿਕਾਓ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰਾਈ ਕਰੇ। ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨੀ, ਨਾ ਹੀ ਬਚੀ ਹੋਈਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨੀ; ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸ਼ਿਵ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ, ਅਗਿਆਨੀਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਭੋਗ-ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ, ਜਟਾ, ਭਸਮ, ਦੰਡ, ਕਊਪਿਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਕਰਨੀ, ਚਾਹੇ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਨਾਲ। ਸਵਾਹਾ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ, ਨਿਯਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਓ ਅਤੇ ਬਚੀ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਥੰਡਿਲਾ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਓ। ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਪਾਤਰ ਹੇਠਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਇਸ ਨੂੰ ਵ੍ਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਉੱਤਮ ਦীক্ষਾ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।