ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਯਥਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸੰਤੋਖ ਲਈ ਈਸ਼ਾ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਘਿੳੁ ਨਾਲ ਚਾਰੁ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਜੋ ਅਰਘਯ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕਾਲ ਦੀ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਾਲਪ੍ਰਤੱਖ ਰਖਿਆਕਾਰ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚੰਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਸ੍ਵੇਤੀ ਹੇਤੀ’ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤੀ ਵਾਰੀ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅਰਘਯ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ, ਸੁਗੰਧ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵర్ధਨੀ, ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਰ ਜੜੀਬੂਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਧੂਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਧਾਗਾ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੇਕਰ ਕਈ ਕਮੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ! ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਭਗਤ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੇ।" "ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ! ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤੈਨੂੰ, ਤੇ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਗਣਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੰਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਕਪਾਲਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਧਾਗੇ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਇਹ ਆਚਾਰ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।" ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਪ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਪਾਸੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹਵਨ ਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ, ਦਿਸ਼ਾ ਪਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਇਹ ਭੇਟ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਦਿਸ਼ਾ ਹਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਭੇਟ।" ਫਿਰ, "ਓਮ, ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਸੋਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਅਗਨਿ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਅਤੇ ਅਗਨਿ ਸ੍ਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਵੀ।" ਇਹ ਚਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਜੋੜ ਦੀ ਰੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਜਮਾਨ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਦਾ ਹੈ। ਚੈਨਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਾਸਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਸ੍ਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ, ਕਵਚ ਤੇ ਅਸ੍ਤਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਖਿਆ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਧਾਗਾ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤ੍ਰਕਾ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਗੋਬਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਣਾਕੇ, ਪੰਜਗਵ੍ਯ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰ ਹੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਦਰਭਾ ਦੀ ਚੌਕੀ ਤੇ ਸੁੱਤਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸੰਧਿਆ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਕਰਤਾਵਾ ਯਜਮਾਨ ਯਗ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਧਾਗੇ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਵਰਤ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ, ਤਯਾਰ ਕੀਤੇ ਚੌਕ ਉੱਤੇ, ਸਾਫ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਵਰਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਹਟਾ ਕੇ, ਦਿਨ ਲਈ ਦੋ ਕਮਠ ਸਾਫ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁਆਰ ਤੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਤ੍ਰਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਸ੍ਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਧਾਗਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਦਰਬਾਨਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਘੜੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਧਾਗਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਗਣ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਓਮ! ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਾਲ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹਿਆ, ਕੀਤਾ, ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ, ਛੱਡਿਆ, ਲੁਕਾਇਆ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ— ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਤੇਰੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤ੍ਰਕਾ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦੇ।" "ਓਮ! ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਲਈ ਯਜਨ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਸ੍ਵਾਹਾ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਰ ਤੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕਮਲਜਨਕ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ।" ਮੂਲ ਤੇ ਲਯ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਪਵਿੱਤ੍ਰਕਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰ ਤੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਕਾਰਨ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤ੍ਰਕਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਰ ਤੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਕਾਰਨ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤ੍ਰਕਾ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਤੇ ਲਯ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਅਵਤਰਨ ਦੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਵਿੱਤ੍ਰਕਾ, ਜੋ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਿਆਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਜੋ ਭੋਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਜਾਂ 'ਨਮਹ' ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਓਮ ਹਾਮ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹਾਮ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੌਮ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ, ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਇਹ ਰੀਤਿ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।