ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀਰ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਾਵਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਅਵਿੰਦ੍ਹਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਰਥ ਸਮੇਤ ਜੰਗ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦਾ ਰਥ ਲਿਆ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਤੇ ਰਾਵਣ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਬਿਲਕੁਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਬੰਦਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਮਾਰੁਤੀ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਝੰਡਾ, ਰਥ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥਵਾਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭੇਦਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਦਿਸੇ, ਪਰ ਆਖਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਰਾਵਣ ਜਦ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ, ਹੇ ਵਿ਷ਣੁ, ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਬੰਦਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲੇ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਆਦਿ ਸਭ ਦਿਖਾਏ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਖਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਕੇਕਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਰਾਜ ਪਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ, ਦੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਤੇ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ, ਜਗਤ ਧਰਮ ਪਰ ਆਸਥਾ ਰੱਖਦਾ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਅਗਸਤ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਧੰਨ ਤੇ ਜਿੱਤੂ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਪੁਲਸਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾਸ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੈਕਸ਼ੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਪੁਸ਼ਪੋਟਕਟਾ ਤੋਂ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਕੁਬੇਰ ਹੋਏ। ਨੈਕਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੀਹ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਦੱਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਕੰਭਕਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਧਰਮੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਘਨਾਦ (ਇੰਦਰਜਿੱਤ) ਸੀ। ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਤੇ ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਸਤ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਵਣਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਕਦੇ ਮਥੁਰਾ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ। ਉਹ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਗੰਧਰਵ ਸੀ, ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਟਕਸ਼ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਉਥੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਲਵ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਨ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਆਖਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਆਪ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਮਨ ਲਾ ਲਿਆ, "ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ"—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦਸ ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਰੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਕਮਲ-ਨਾਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ, ਫਿਰ ਸੋਮਾ, ਤੇ ਸੋਮਾ ਤੋਂ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਜੰਮੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਆਯੁ, ਫਿਰ ਨਹੁਸ਼, ਫਿਰ ਯਯਾਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਯਦੁ ਤੇ ਤੁਰਵਸੁ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਯਾਨੀ ਜੰਮੀ। ਦ੍ਰੁਹਯੁ, ਅਨੁ ਤੇ ਪੁਰੂ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਯਦੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੇ ਦੇਵਕੀ ਤੋਂ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜੋ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ। ਸੱਤਵਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਕੋਖ ਤੋਂ ਰੋਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਲਰਾਮ ਬਣਿਆ। ਰੋਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਰੋਹਿਣੇਯਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਦੀ ਅਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਤੁਰਭੁਜ (ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ) ਜਨਮਾ। ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਵਕੀ ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਂਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਪਾਸ ਛੱਡ ਆਇਆ। ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪਾਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਕਂਸ ਨੇ ਬੱਚੀ ਦੀ ਰੋਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹ, ਜੋ ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਕਰਕੇ ਕਂਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—"ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈਂ, ਕਂਸ? ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰੇਗਾ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਆਇਆ ਹੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੁੰਭ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਆਰਿਆ, ਦੁਰਗਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਅੰਬਿਕਾ ਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਦ੍ਰਾ, ਖ਼ੋਮਿਆ, ਖ਼ੇਮਕਰੀ, ਬਹੁ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਭੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਂਸ ਨੇ ਪੁਤਨਾ ਆਦਿ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਭੇਜੀਆਂ, ਪਰ ਯਸ਼ੋਦਾ ਤੇ ਨੰਦ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੌਂਪੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਗੋਆਂ ਤੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਤੇ ਵਸਦੇ ਰਹੇ।