ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੁਰਤ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੀ, ਮਨ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ (ਨੈਰਿਤ) ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ। ਯਜਨ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਰਘਯ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਗਊ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛਿੜਕੀਆਂ। ਚੌਰਾਹਿਆਂ ’ਤੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਗੜਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਵੰਡ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦੇ ਬਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਨੈਰਿਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ (ਪੱਛਮੀ-ਉੱਤਰੀ) ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਘੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ, ਬੈਲ ਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇਵਤਾ, ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਵਧਨੀਆਂ ਦੇਵੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਧਨੀਆਂ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਵਧਨੀਆਂ, ਜੋ ਘੜੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਇਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ) ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਜੜ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਵਗਾਇਆ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਾਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਘੜਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਵਧਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਫਿਰ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਲਿੰਗ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੁਲ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ। ਵਧਨੀਆਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ—ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਲਈ, ਇੱਕ ਅੱਗ ਲਈ, ਤੇ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਲਈ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਭਾਗ ਰੱਖਿਆ। ਦੰਦ-ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਭੜਕਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸਦਿਓਜਾਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਤ ਜਲ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ। ਪੰਚਗਵਯ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਪੱਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ; ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਦਿੱਤਾ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰੋਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਗੁਰੂ, ਪੱਛਮੀ-ਉੱਤਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭੇਂਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਹੋਮ ਦੀਆਂ ਭੇਂਟਾਂ ਸਦਿਓਜਾਤ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦੰਡ, ਮਾਲਾ, ਜਨੇਊ, ਲੰਗੋਟ ਅਤੇ ਭਿੱਖਾ ਪਾਤਰ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ; ਕਾਜਲ, ਕੇਸਰ ਦਾ ਤੇਲ, ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਵਾਲ-ਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਮਾਨ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ। ਪਾਨ, ਦਰਪਣ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਰੋਚਨਾ, ਆਸਨ, ਚਪਲ, ਪਾਤਰ, ਯੋਗ-ਪੱਟਾ ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ। ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਇਸ਼ਾ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਭੇਂਟ ਦਿੱਤੀ; ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਵਾਲਾ ਚਾਰੂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ ਦਿੱਤੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਅਰਘਯ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਇਆ। ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਰਗ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਸਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਫਿਰ, 'ਸ੍ਵੇਤੀ ਹੇਤੀ' ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਵੀਂ ਵਾਰੀ ਜਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਘਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਚੁੰਕ ਕੇ, ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅਰਘਯ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਨੰਦੀ ਆਦਿਕ, ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਵਧਨੀਆਂ, ਵਿਘਨ-ਨਾਸ਼ਕ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਹ ਨਾਲ ਧੂਪ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਨੂੰ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਜੋ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਭਗਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੇ, ਹੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ।" "ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਸਦਾ ਤੇ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਮੰਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਕਪਾਲਧਾਰੀ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਸਵੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾ ਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ 'ਸ਼ਿਵ' ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਜਪ, ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਕੋਲੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗੀ। ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ; ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲਾਂ, ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਦਿੱਤੀ। ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਕੀਤੀ—ਇਹ ਭੇਂਟ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, "ਓਮ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਸ੍ਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਵੀ।" ਇਹ ਚਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ; ਅੱਗੀ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ। ਚੈਨਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕਠਾ ਕੀਤਾ; ਬਾਂਸ ਆਦਿ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਸਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਨੇਊ ਜਾਂ ਅੰਗੁਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ, ਕਵਚ ਅਤੇ ਅਸਤਰ ਲਾਇਆ। ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਵ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਯਜਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।