ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਉਸਦਾ ਅਚਾਰਯ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ—all ਤਿੰਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਜਾਂ ਕਮਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਪਾਤ੍ਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਟ, ਪੀਪਲ, ਅਰਕ, ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਓਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਤਪਦੀ ਹੋਈ ਹੈ—'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਗ, ਕਛੂਆ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹਨਾਂ ਉਪ-ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪ-ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਬਾਕੀ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਸਵੈ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—"ਤੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਆਵਰਨ ਹੈਂ"—ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: "ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਅਪਾਨ ਨੂੰ, ਸਮਾਨ ਨੂੰ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ।" ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਕ੍ਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖਿਰ 'ਤੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈਂ' ਕਹਿ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।" ਆਢੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਦਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਾਵਣ, ਭਾਦੋਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ, ਚੌਦਹਵੀਂ ਜਾਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਕਾਰਤਿਕੀ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਅਗਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੰਬਿਕਾ, ਨਾਗ, ਸਕੰਦਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁರ್ಗਾ, ਇੰਦਰ, ਗੋਵਿੰਦ, ਕਾਮਦੇਵ, ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਕਪਾਹ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ, ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜਨੇਊ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ', ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਗ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਹਰੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨੌ ਧਾਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਨੇਊ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 108, ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅੱਧਾ, ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਖਿਆ, ਜਾਂ 81, ਜਾਂ 30, ਜਾਂ 8 ਵਧਾ ਕੇ, ਜਾਂ 50 ਧਾਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੰਢਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਂਤਰ ਦੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਨੇਊ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 12 ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਜਾਂ 8 ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 4 ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੌਥਾ ਮਾਪ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਤਰਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਟੇ, ਧੋਏ ਹੋਏ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੰਢਾਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਘੋਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਕੇਸਰ, ਕਸਤੂਰੀ, ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰੰਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਗੰਢਾਂ ਕਸਤੂਰੀ, ਪੀਲਾ ਰੰਗ, ਕਪੂਰ, ਹਲਦੀ, ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਜਾਂ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ। ਗੰਢਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਨੇਊ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੁਰਸ਼, ਵੀਰ, ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ (ਅਜੇਤ) ਹਨ। ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਯਾ, ਵਿੱਜਯਾ, ਅਜਿਤ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਮਨੋਨਮਨੀ, ਸਰਵਮੁਖੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਗੰਢਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੰਢਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਜਨੇਊ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਲਈ, ਜਾਂ ਹਰ ਰੂਪ, ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ, ਅਚਾਰਯ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ, ਘੜਿਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਗੰਢਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਲਿੰਗਾਂ ਲਈ ਜਨੇਊ ਹੱਥ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌ ਹੱਥ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 28 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਸ-ਦਸ ਵਧਾ ਕੇ, ਗੰਢਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਦੋ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗੁਠੇ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੰਢਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਜਾਂ ਤੇਰਵੇਂ ਦਿਨ, ਨਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ, ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ। ਜਨੇਊ ਲੈ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨੇ, ਅਤੇ ਅਚਾਰਯ ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਅਰਘ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਥਿਆਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਲਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਦੋ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੇ ਮਹਾਕਾਲ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਗਣ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਸਕੰਦਾ, ਦੇਵੀ, ਚੰਡਾ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਮਾਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਘ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ। ਮੂਲ ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਜਮਾਨ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ; ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਦੂਬ, ਦਰਭਾ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੱਥ ਬਣਾਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੋਚਣਾ: "ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਮੂਲ ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" ਅਚਾਰਯ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਟਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਰਘ ਪਾਣੀ, ਗੋਮਯ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਿਕ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਮੱਗਰੀ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਕੁਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੈਰਿਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ (ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਘੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰੱਖਣਾ। ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਵर्धਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਘੜੇ ਵਿੱਚ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ, ਵर्धਨੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਰਖਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਵर्धਨੀ, ਜੋ ਘੜੇ ਅਤੇ ਅਠ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਲਓ। ਪੁਜਾਰੀ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਤੱਕ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੇ, ਜੜ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ ਚੁੱਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਘੁੰਮਾਏ; ਪਹਿਲਾਂ ਘੜਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੋਵੇ। ਘੜੇ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਵर्धਨੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਣਵ ਸਥਾਨ 'ਤੇ, ਫਿਰ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ, ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ, ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ, ਅਚਾਰਯ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭਗਤ, ਪਰਮ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।