ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਯਜਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਨਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯਜਨਕਾਰੀ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੂਕੜੀ ਹੋਈ ਦਰਭਾ (ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ) ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਗੰਢੀ ਹੋਈ, ਹਥੇਲੀ ਜਿੰਨੀ ਲੰਮੀ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਪੱਤੀ ਘੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ। ਘੀ ਵਿੱਚ, ਇਲ਼ਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਦੋ ਪੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਮ وار, ਚਮਚ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਘੀ ਦੇ ਲੈ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, "ਓਮ ਹੰ ਅਗਨੈ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ ਸੋਮਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ ਅਗਨਿ ਸੋਮਾਭ੍ਯਾਮ ਸ੍ਵਾਹਾ" ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਹਵਨ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ (ਅੱਖਾਂ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚੌਥੀ ਆਹੂਤੀ, "ਓਮ ਹੰ ਅਗਨੈ ਸ੍ਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ" ਕਹਿ ਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਚਮਚ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਧਾਰਨਾ ਕਰਕੇ, ਗਾਂ ਦੀ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕੀਤੀ। ਘੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਤੀਰ ਦੀ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਦਿਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਘੀ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਛਿੜਕਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਮੂੰਹਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ, ਹਰ ਆਹੂਤੀ 'ਓਮ ਹੰ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ ਵਾਮਦੇਵਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ ਅਘੋਰਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ ਈਸ਼ਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ' ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਓਮ ਹੰ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਵਾਮਦੇਵਾਭ੍ਯਾਮ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ ਵਾਮਦੇਵ ਅਘੋਰਾਭ੍ਯਾਮ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ ਅਘੋਰ ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਈਸ਼ਾਨਾਭ੍ਯਾਮ ਸ੍ਵਾਹਾ' ਕਹਿ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਗਨਿ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ, ਮੂੰਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਚਮਚ ਨਾਲ ਘੀ ਦੀ ਧਾਰ ਕਰਕੇ, "ਓਮ ਹੰ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਘੋਰ, ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਸ੍ਵਾਹਾ" ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਹੇ ਗਏ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਅੱਗ ਦੀ ਈਸ਼ਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਹਥਿਆਰ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੂਰਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਾਮ ਉਚਾਰਿਆ: "ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਹੈਂ, ਹੂਤਾਸ਼ਨ।" ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮੁੱਲ ਮੰਤਰ ਅਤੇ 'ਵੌਸ਼ੁੜਾ' ਅੰਤ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਆਹੂਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਨ-ਅੱਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ, ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ-ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਕਾਰਸ਼ਿਕ ਮਾਪ ਵਿੱਚ, ਦਹੀ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਸ਼ੁਕਤੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਖੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਖਾਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ, ਭੁੰਨੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠ; ਕੁੰਦੀਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਟੁਕੜੇ; ਫਲਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਅੱਧਾ ਮੂੰਹ ਭਰ; ਸੁੰਦਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਆਹੂਤੀਆਂ; ਗੰਨੇ ਲਈ ਅਪਰਵਿਕਾ ਮਾਪ; ਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਮਾਪ ਵਰਤਿਆ। ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ, ਤੇ ਲੱਕੜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਾਪ; ਇੰਦ੍ਰੀ, ਚੰਦਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਗੂੰਦ, ਕੁਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਯਕ ਰੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉਚਿਤ ਮਾਪ ਲਿਆ। ਗੁਗਗਲ ਨੂੰ ਕਲਯਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਜੂਜੂਬੇ ਦੀ ਗੁਠਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇ ਕੁੰਦੀਆਂ ਲਈ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕੀਤਾ, ਚਮਚ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ। ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਚਮਚ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਿਆ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ-ਮੂਦਰਾ ਬਣਾਈ। ਉੱਠ ਕੇ, ਅੱਧੀ ਦੇਹ ਚੁੱਕੀ, ਪੈਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਚਮਚ ਦਾ ਸਿਰਾ ਅੱਖਾਂ ਵੱਲ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢਿਆ, ਖੱਬੇ ਛਾਤੀ ਤੇ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਧੀਮੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, 'ਵੌਸ਼ਟ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਜੌ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਘੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਪਾਣੀ ਚੁੰਕ ਕੇ, ਚੰਦਨ, ਪਾਨ ਆਦਿਕ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, 'ਫਟ' ਹਥਿਆਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵਿਘਟਨ ਦੀ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ "ਮਾਫ ਕਰਨਾ" ਕਿਹਾ। ਚਮਕਦਾਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਚਤਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਦੋ ਮੰਡਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ; ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਅੱਗ ਦੀ ਚੌਕੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ "ਓਮ ਹਾਂ ਸ੍ਵਾਹਾ", ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਖੇਤ-ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਆਗਨੇਯ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ, ਨੈਰ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਵਾਯਵ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ, ਦੂਜੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨਿ-ਯਮ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਨੈਰ੍ਰਤ, ਜਲਪਤੀ, ਵਾਯੂ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਨੈਰ੍ਰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਹੂਤੀ, ਕਾਂਵਾਂ ਆਦਿਕ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ; ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਘਟਨ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਈਸ਼ਵਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ: "ਓਮ, ਕਪਿਲਾ, ਨੰਦਾ, ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ, ਕਪਿਲਾ, ਭਦ੍ਰਿਕਾ, ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ, ਕਪਿਲਾ, ਸੁਸ਼ੀਲਾ, ਨਮਸਕਾਰ; ਕਪਿਲਾ, ਸੁਰਭੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ; ਓਮ, ਕਪਿਲਾ, ਸੁਮਨਸਾ, ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੈਨਹਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ।" "ਹੇ ਸੌਰਭੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੀ ਆਹੂਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਮੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰ ਦੇ।" "ਤੈਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੂਜਿਆ; ਹੇ ਕਪਿਲਾ, ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ, ਕੀਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕ।" "ਗਾਂਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮੈਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਹੂਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਣ, ਮੈਂ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਾਂ।" ਅੱਗੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਅੱਠ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਸਨ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਅੱਠ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਪੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ-ਗ੍ਰਹਣ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਲਿਆਉਣ। ਫਿਰ, ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜੈ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ 'ਵੌਸ਼ਟ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੂਜਾ-ਕਰਮ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਨ ਭਾਵ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।