ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਹਵਨ-ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬੜੀ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ "ਓਮ ਹਾਮ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੀ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਰਨ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਵਿਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ, ਮੱਧ ਵਿਚ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੋਮ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ ਲਈ, ਬਾਹਰੀ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਯਮ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੈਰਿਤ, ਜਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਵਾਯੂ, ਧਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਪੂਰਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਜੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੈਰਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ "ਸਵਾਹਾ" ਆਖ ਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਕਾਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਨੁਸਾਰ ਵਿਦ੍ਰਾਵਣ ਦਾ ਅੰਗਮੁਦਰਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਈਸ਼ਵਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਘਯ ਪਾਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਯੰਤਰ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਖੱਡੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਝ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਅਤੇ ਝਟਕਣਾ, ਅਤੇ ਕਵਚ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਖੱਡੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਮਤਲ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਕਵਚ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਅਤੇ ਬਾਣ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਝਟਕਣਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਝਾੜੂ ਲਾ ਕੇ, ਲੀਪ ਕੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਬਣਾਉਣੇ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਬਣਾਉਣੀਆਂ। ਵਜ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਪਥ ਦਰਭਾ ਘਾਝ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣੇ, ਧਾਗੇ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਸਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ। ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਅੱਗ ਨੂੰ, ਠੀਕ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਤਰ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ। ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਜਾਂਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ—ਦੇਹਿਕ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ—ਨੂੰ ਇਕਠਾ ਕਰਨਾ। "ਓਮ ਹੂਮ" ਆਖ ਕੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਲਈ, ਅੱਗ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ। ਇਕੱਠੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗਾਯ-ਮੁਦਰਾ ਕਰਨੀ। ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਕਵਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਹੋਮ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵੱਲ ਗੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਘੁੰਮਣਾ, ਜਪ-ਧਾਗਾ ਨਾਲ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਵਾਕ ਦੇਵੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਕ ਦੇਵਤਾ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣਾ। ਕਰਮਚਾਰੀ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਗੋਡੇ ਮੋੜ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵੱਲ ਮੋੜੇ, ਫਿਰ ਨਾਭੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ; ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਭ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਖਿਆ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੋਈ ਕੰਗਣ ਹਥ ਦੀ ਨਰਮ ਮੋਢੀ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣੀ; ਗਰਭਾਧਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ, ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਦਿਓਜਾਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ। ਫਿਰ, ਹਿਰਦੇ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ; ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ, ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ; ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਚੂੜਾ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਜਟਾ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨੇ। ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਨ making ਸੰਸਕਾਰ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨੇ; ਦਰਭਾ ਘਾਝ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਗਰਭ-ਮਲ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਜਨਮ ਮਗਰੋਂ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਹਟਾਉਣ ਲਈ, ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ। ਘੜੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਝਟਕਣਾ ਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ; ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਬੇਲਟ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਝ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣੀ। ਰੱਖ ਕੇ, ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਘੇਰਾ ਵਧਾਉਣਾ; ਫਿਰ, ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ। ਪੰਜ ਸਮਿੱਧਾਂ, ਘਿਉਂ ਵਿਚ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀਆਂ; ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ੰਕਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਦੂਰਵਾ ਘਾਝ ਤੇ ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ ਨਾਲ, ਘੇਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਫੇਰਾ ਲਾਉਣਾ; ਇੰਦ੍ਰ ਤੋਂ ਈਸ਼ਾਨ ਤੱਕ, ਵਧਾਏ ਹੋਏ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਫੇਰਾ ਕਰਨਾ। ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਵਿੱਘਨ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰਾਖਿਆ ਕਰੋਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਆਗਿਆ ਸੁਣਾਉਣੀ, ਫਿਰ ਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਮਚੀ ਲੈਣੀ, ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਮੂੰਹ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ। ਅੱਗ ਵਿਚ ਤਪਾ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਝ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ; ਜਿਥੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਝ ਲੱਗੀ, ਉਥੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਭਾਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ। ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ "ਹਾਂ, ਹੀਂ, ਹੂੰ, ਸੰ, ਰ" ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ; ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨੀ, ਹਿਰਦੇ-ਅਣੂ ਰੱਖ ਕੇ। ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਝ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ। ਗਾਂ ਦੇ ਘਿਉਂ ਨੂੰ, ਜਾਂਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ-ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਘਿਉ ਲੈਣਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਾਉਣਾ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਘਿਉ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਝ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, "ਸਵਾਹਾ" ਆਖ ਕੇ, ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਇਕ ਬੂੰਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਾਰਨਾ ਕਰਨੀ; ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਦਰਭਾ ਘਾਝ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਫੜਨਾ। ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦਰਭਾ ਫੜਕੇ, ਅੱਗ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਤਰਾਉਣੀ ਕਰਨੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕ੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਗਲੀ ਤਰਾਉਣੀ ਕਰਨੀ। ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ ਸੜੀ ਹੋਈ ਦਰਭਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨੀ; ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।