ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਗਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਸੁਣਾਂਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੋ ਭੇਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਧੂਪ ਆਦਿ ਕਲਾਇਆ ਮਟਰ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੀ, ਗੁਗ्गਲ ਜ਼ੀਫਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਕੁੰਦਰਾ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧ ਲੈਣੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ-ਮੁਦਰਾ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੱਧਾ ਉੱਠ ਕੇ, ਪੈਰ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਦਰਾ ਨਾਭੀ ਕੋਲ ਰੱਖਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਸਮਿਧ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਵਾਮ-ਸਥਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਥੇ ਟਿਕਾਈ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਾਪ ਕਰਕੇ "ਵੌષਟ" ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨਾ ਘਿਉ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਲ ਚੁੰਘਣਾ, ਚੰਦਨ, ਪਾਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉੱਚਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਦੀ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ "ਫਟ" ਉਚਾਰ ਕੇ, ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਕਰਕੇ, "ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੀਓ" ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਾਹ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਆਵਰਨ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭੋਗ ਲੈ ਕੇ, ਦੋ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, "ਓਮ ਹਾਮ" ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ—ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਇਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ, ਨੈਰੁਤ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਵਾਯਵ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ, ਇੰਦਰ, ਅਗਨਿ, ਯਮ, ਨੈਰੁਤ, ਜਲਪਤੀ, ਵਾਯੁ, ਧਨਪਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਭੇਟ ਕਾਂਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਈਸ਼ਵਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਘਯ ਪਾਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਅਗਨਿ-ਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਯਜਨਾ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਤੇ ਸਟਕਾਉਣਾ, ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਪ ਅਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਖੁਦਾਈ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਹਟਾ ਕੇ, ਭਰ ਕੇ ਸਮਤਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, ਬਾਣ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਥਾਪਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨਾ, ਲਿਪਣਾ, ਕਲਾ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਦ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮੁਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਜਲ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ, ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਲਟੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ। ਵਜ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪੰਥ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਵਿਛਾਉਣੇ, ਸੂਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਸਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ। ਫਿਰ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਅੱਗ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਲਿਆਈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ। ਮਾਸ-ਭਾਗ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਜਾਂਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ—ਦੇਹਿਕ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ—ਇਕਠੀਆਂ ਕਰਨੀ। "ਓਮ ਹੂਂ" ਉਚਾਰ ਕੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਅੱਗ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨੀ। ਸੰਚਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅੱਗ ਨੂੰ ਗਾਉ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਣਾ। ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਕਵਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਸੱਜੇ ਵਲ ਘੁੰਮਣੇ, ਯਜਮਾਨ-ਸੂਤ੍ਰ ਨਾਲ। ਸ਼ਿਵ-ਬੀਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਗ ਦੇਵਤਾ ਵਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਣਾ। ਯਜਮਾਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਟੰਗਾਂ ਮੋੜ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ। ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਇਕੱਤਰਤਾ, ਵਸਤ੍ਰ-ਧਾਰਨ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ; ਗਰਭ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਚੂੜੀ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਹੱਥ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣੀ; ਗਰਭਾਧਾਨ ਲਈ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਫਿਰ, ਹਿਰਦੇ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ; ਪੁੱਤਰ-ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ; ਚੂੜਾ-ਕਰਮਾ (ਵਾਲ ਵੰਡਣ) ਲਈ ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਦੇਣੀਆਂ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ। ਜਨਮ-ਸੰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਰ-ਕਰਮ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨੀ; ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਗਰਭ-ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਾਠ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਲਈ ਬਣਾਈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਜਨਮ ਉਪਰੰਤ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਸਤ੍ਰ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਲ ਛਿੜਕਣਾ। ਘੜਾ ਬਾਹਰ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੱਜਾ ਕੇ, ਕਵਚ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ; ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਮਰਪੱਟੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਛੂਹ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣੀ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਘੇਰਾ ਵਧਾਉਣਾ; ਫਿਰ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ। ਪੰਜ ਸਮਿਧਾਂ, ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ; ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ੰਕਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਦੂਰਵਾ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣੇ; ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਇਸ਼ਾਨ ਤੱਕ, ਹਰ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣੇ। ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਕਰ ਲਵੋਗੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵਿਧੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।