ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਨਿਰ੍ਰਤੀ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ, ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮੁਖ—ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਘੋਰ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ—ਦੀ ਜੁੜਾਈ ਲਈ "ਓਮ ਹਮ" ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ, ਗ੍ਰਹਿ-ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਘੀ ਪਾਵਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਅਗਨਿ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਰ੍ਰਤੀ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ, ਹਰ ਚਰਨ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੰਜੇ ਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: "ਓਮ ਹਮ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਘੋਰ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਸ੍ਵਾਹਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਮੁਖ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਅਗਨਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਅਸ੍ਤਰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਮਨੋਭਾਵ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—"ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੋ, ਅਗਨਿ ਹੋ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹੋ।" ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅਗਨਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਤਰ 'ਵੌਸ਼ਟ' ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਥ-ਸਾਥ, ਯਜਨ-ਅਗਨਿ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋੜਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ: ਘੀ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ—ਇੱਕ ਕਰਸ਼ਾ; ਦਹੀਂ—ਇੱਕ ਸਪੋਲੀ; ਖੀਰ—ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ; ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ—ਇੱਕ ਮੁਠੀ; ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਫਲ—ਤਿੰਨ ਟੁਕੜੇ; ਪਕਾਇਆ ਭੋਜਨ—ਅੱਧਾ ਮੁੰਹ ਭਰ; ਸੁਖਮ ਪਦਾਰਥ—ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ; ਗੰਨਾ—ਉੱਪਰਲਾ ਜੋੜ; ਲਤਾ—ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ; ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ; ਸਮਿਧ—ਦਸ ਉਂਗਲ; ਕਪੂਰ, ਚੰਦਨ, ਕੇਸਰ, ਕਸਤੂਰੀ, ਰਾਲ—ਕਲੇਆ ਦਾਣਾ; ਗੁਗਲੂ—ਬਰ੍ਹ ਦਾ ਦਾਣਾ; ਕੰਦ—ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਚਮਚ ਨੂੰ ਘੀ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ-ਨਿਵੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਚਮਚ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੇ ਚਮਚ ਫੜਕੇ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੰਖ-ਮੁਦਰਾ ਵਾਂਗ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਅੱਧਾ ਉਠਾ ਕੇ, ਪੈਰ ਸਿੱਧੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਹ ਮੁਦਰਾ ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਚਮਚ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਖੱਬੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਮੂਲ ਉਥੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ 'ਵੌਸ਼ਟ' ਨਾਲ ਅਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਚੰਦਨ, ਪਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਅਗਨਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਸ੍ਤਰ ਮੰਤਰ 'ਫਟ' ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸੀਲ-ਮੁਦਰਾ ਕਰਕੇ, 'ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਘੇਰੀਆਂ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਸਾਹ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸੁਖਮ-ਅਤਮਾ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਹੁਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਦੋ ਘੇਰੇ ਬਣਾਕੇ, ਅਗਨਿ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਆਹੁਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ-ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ: ਪੂਰਬ—ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ; ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ—ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ; ਪੱਛਮ—ਵਰੁਣ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ; ਉੱਤਰ—ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ; ਉਤਰੀ-ਪੂਰਬ—ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ; ਅਗਨਿ—ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ; ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ—ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ; ਉਤਰੀ-ਪੱਛਮ—ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ; ਕੇਂਦਰ—ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ; ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ; ਅਗਨਿ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ—ਸਭ ਨੂੰ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਹੁਤੀ—ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਪਾਲ ਲਈ; ਬਾਹਰਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ—ਇੰਦ੍ਰ, ਅਗਨਿ, ਯਮ ਲਈ। ਨਿਰ੍ਰਤਾ, ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਵਾਯੂ, ਧਨ-ਰੱਖਿਆ, ਪੂਰਬ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਬ੍ਰਹਮਣ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਿਰ੍ਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ—ਸ੍ਵਾਹਾ; ਬਾਹਰਲੀ ਆਹੁਤੀ—ਕਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ; ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਲੀਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੁਦਰਾ-ਵਾਪਸੀ ਨਾਲ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਅਰਘਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਅਗਨਿ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ-ਸਾਧਨ, ਦਿਵਯ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਅਗਨਿ-ਕੁੰਡ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਓ ਤੇ ਥਪ-ਥਪਾਓ, ਕਵਚ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰੋ, ਕਵਚ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਓ। ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਮਿਟੀ ਹਟਾਓ, ਭਰੋ ਤੇ ਸਮਤਲ ਕਰੋ; ਕਵਚ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਓ, ਤੇ ਤੀਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਥਪੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਫਾਈ, ਲੀਪਣਾ, ਕਲਾ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਤ੍ਰਿਪਲ-ਧਾਗਾ ਪਹਿਨੋ, ਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਬਣਾਓ, ਨੀਵੀਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ; ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ। ਵਜ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਰਾਹ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਬਣਾਓ; ਧਾਗਾ-ਮੰਤਰ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਆਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ। ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਆਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਯਥਾ-ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆਈ ਅਗਨਿ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਾਤ੍ਰ 'ਤੇ ਰੱਖੋ। ਮਾਸ-ਭਾਗ ਹਟਾ ਕੇ, ਜਾਂਚ ਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਅਗਨੀਆਂ—ਦੇਹਕ, ਚੰਦ੍ਰਮਈ, ਅਤੇ ਤੱਤਕ—ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ। "ਓਮ ਹੂਮ" ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਅਗਨਿ-ਚੇਤਨਾ ਲਈ, ਅਗਨਿ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਅਗਨਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ; ਇਕੱਠੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਗੋ-ਮੁਦਰਾ ਦੁਆਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਓ। ਅਸਤਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਪਾਸਕ ਅਗਨਿ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਉਪਰ, ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਯਜਨ-ਧਾਗਾ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ-ਬੀਜ ਤੇ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਕ-ਦੇਵਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣੋ। ਯਜਕ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਘੁਟਣੇ ਮੋੜ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਨਾਭੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲਾ ਬੀਜ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਧਾਰਣ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਜਲ ਪੀਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ; ਅਗਨਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਉਹ, ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕੜ੍ਹੀ, ਨਰਮ ਹੱਥ 'ਤੇ ਬਾਂਧੇ; ਸੰਸਕਾਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਲਈ, ਅਗਨਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਯਜਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ, ਮੰਤਰ, ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ, ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।