ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਆਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਚਾਰਯ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਗੀਸ਼ਾ ਦੇ ਗਰਭ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਬੀਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਨিক্ষੇਪ ਹੋਇਆ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪੰਡਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਆਵਰਨ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ-ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤੀਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕੰਗਣੀ ਉਸਦੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ, ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਜਲ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ, ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਿਮਟ-ਵਿਧੀ (ਕੇਸ਼ ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਮਰਬੰਦ ਤੋਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਖ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਰਭਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਗਰਭ-ਮਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਵਰਨ-ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ-ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਸਤਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਲ ਛਿੜਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਵੱਜਾ ਕੇ, ਕਵਚ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਨ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਵਕਤਾ ਲਈ ਅਸਤਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਮਿਦਾ (ਸੂਕੜੀਆਂ), ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ, ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਜੜਾਂ ਉੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ੰਕਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਨਾਲ, ਹਰੇਕ ਨਿਯਤ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ, ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਹਰੇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸੈਵ ਆਦੇਸ਼ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੁਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਕਰਕੇ, ਦਰਭਾ ਦੀ ਜੜ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਰਾ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਸਪর্শ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਹੀਂ, ਹੁੰ, ਸੰ—ਇਹ ਅੱਖਰ ਲਾ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੁਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ੍ਰੁਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ, ਦਿਲ ਦੇ ਅਣੂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਧਾਗੇ ਪਾ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗਾਯਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਘਿਉ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਘਿਉ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਦੀ ਉੱਤੇ, ਦਿਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਘਿਉ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਅਣੂ ਨਾਲ ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੈਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਦਰਭਾ ਨਾਲ, ਅੰਗੂਠਾ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਅੱਗ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਤੈਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੀ, ਇਹੀ ਤੈਰਾਉਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਨਾਲ ਸੜੀ ਦਰਭਾ ਨਾਲ, ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਦਰਭਾ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਦਰਭਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜਦਾ ਹੈ। ਗੰਢੀ ਹੋਈ, ਉਂਗਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਦਰਭਾ ਲੈ ਕੇ, ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਰਾਂ ਅਤੇ ਇਡਾ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਨਾਡੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਘਿਉ ਸ੍ਰੁਵਾ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਘਿਉ, ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—‘ਓਮ ਹਾਂ, ਅੱਗਨੈ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹਾਂ, ਸੋਮਾਏ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹਾਂ, ਅੱਗਨੈ ਸੋਮਾਏ ਸ੍ਵਾਹਾ।’ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ, ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੁਵਾ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਭਰ ਕੇ, ਚੌਥੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—‘ਓਮ ਹਾਂ, ਅੱਗਨੈ, ਸ੍ਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਵਾਹਾ।’ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਗਾਯ-ਮੁਦਰਾ ਕਰਕੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਉ ਢੱਕ ਕੇ, ਤੀਰ ਦੇ ਅਣੂ ਨਾਲ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਤੋਂ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਖਾਂ ਦੀ ਜੋੜਾਈ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—‘ਓਮ ਹਾਂ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹਾਂ, ਵਾਮਦੇਵ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹਾਂ, ਅਘੋਰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹਾਂ, ਈਸ਼ਾਨ ਸ੍ਵਾਹਾ।’ ਹਰੇਕ ਆਹੁਤੀ ’ਤੇ ਮੁਖਾਂ ਦੀ ਜੋੜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ‘ਓਮ ਹੰ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ-ਵਾਮਦੇਵ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ, ਵਾਮਦੇਵ-ਅਘੋਰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ, ਅਘੋਰ-ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਓਮ ਹੰ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼-ਈਸ਼ਾਨ ਸ੍ਵਾਹਾ।’ ਇਹ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਤੱਕ, ਨਿਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ, ਮੁਖਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਘਿਉ ਲਾਡਲੇ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ—‘ਓਮ ਹੰ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਘੋਰ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਸ੍ਵਾਹਾ।’ ਇੱਥੇ, ਚਾਹੀਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਸਤਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ—‘ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਅੱਗ, ਹੋਮ-ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।’ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲ਼ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਚਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੱਦ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਜਨ-ਅੱਗ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੁਲ਼ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਆਹੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਦੂਧ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵੀ ਏਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ। ਦਹੀਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੱਪੀ ਭਰ, ਖੀਰ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ। ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਮुठੀ, ਕੁੰਦ-ਫਲ ਲਈ ਤਿੰਨ ਟੁਕੜੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਕਾਇਆ ਖਾਣਾ ਅੱਧਾ ਮੁਖ-ਭਰ, ਸੁੱਖਮ ਪਦਾਰਥ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ, ਗੰਨੇ ਲਈ ਉੱਪਰਲਾ ਗੰਢ, ਲਤਾ ਲਈ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮਿਦਾ ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਕਪੂਰ, ਚੰਦਨ, ਕੇਸਰ, ਕਸਤੂਰੀ, ਗੁਗਲ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਚਿਤ ਆਹੁਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਚਾਰਯ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਕ੍ਰਮ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।