ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੰਗਦ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਵਣ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ, 'ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ ਕੇਵਲ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।' ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਲੰਕਾ ਵਲ ਜੰਗ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਅੰਤ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ, ਮੈੰਦ, ਦੁਵਿਦ, ਜਾਮਵੰਤ, ਨਲ, ਨੀਲ, ਤਾਰਾ, ਅੰਗਦ, ਧੁਭ੍ਰ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕੇਸਰੀ, ਗਯਾ, ਪਨਸਾ, ਵਿਨਤਾ, ਰੰਭਾ, ਸ਼ਰਭਾ, ਕਥਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਗਵਾਕ्ष, ਦਧਿਵਕ੍ਰ, ਗਵਯਾ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਏ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ। ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੀਰ, ਭਾਲਿਆਂ, ਗਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ। ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ, ਦੰਦਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੀਲ ਨੇ ਅਕੰਪਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਾਂਧਣ ਤੋਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗਰੁੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਫੌਜ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਾਗਣ ਮਗਰੋਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਮਟਕੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮੱਝਾਂ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ ਖਾ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ, ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਗ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਛੜੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁੰਭ, ਨਿਕੁੰਭ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਕਾਰਾਖਸ਼ ਆਏ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਮਾਹੋਦਰ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪ੍ਰਘਾਸ, ਭਾਸਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਦੇਵਾਂਤਕ, ਨਰਾਂਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵੀਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਾਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜੰਗ 'ਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਪਰ, ਉਹ ਸੱਪ-ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਦਾਨੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਹਵਾ-ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੇ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਗਏ। ਹਨੁਮਾਨ ਉਹ ਪਹਾੜ ਲੈ ਆਇਆ ਜਿਥੇ ਔਸ਼ਧੀ ਮਿਲੀ। ਉਥੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਵਿਖੇ ਯਜਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਵਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਪਰ ਅਵਿੰਧਿਆ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤੇ ਰਥ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਰਥ ਲਿਆਇਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਜੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਕਈ ਵਾਨਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਮਾਰੁਤੀ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਝੰਡਾ, ਰਥ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਾਰਥੀ—all ਕੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਹਥਿਆਰ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਸਤਰ ਚਲਾ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੇ ਦਸ ਸਿਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਸੀਤਾ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨੇ ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ, 'ਹੇ ਵਿ਷্ণੂ, ਅਸੁਰ-ਸੰਹਾਰਕ!,' ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਦਿਵਤਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਜੀ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਪਰਤ ਗਏ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿਖਾ ਕੇ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਰਾਮ ਆਯੋਧਿਆ ਆਏ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਕੇਕਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਜ ਲੈ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਕਾਮ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ। ਜਗਤ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਘੁਨਾਥ ਕੋਲ ਆਏ। ਤੂੰ ਧੰਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤੂ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।" ਪੁਲਸਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਰਵਾਸ ਨੈਕਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੋਏ। ਪੁਸ਼ਪੋਟਕਟਾ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਨ ਦੇਵਤਾ (ਕੁਬੇਰ) ਹੋਏ। ਨੈਕਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਾਵਣ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਵੀਹ ਬਾਂਹ ਤੇ ਦਸ ਸਿਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਸਦਾ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਘਨਾਦ (ਇੰਦਰਜੀਤ) ਸੀ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਅਗਸਤ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਵਣ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ।