ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਰਤੀ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ “ਧ੍ਰੁਵਾ ਦਯੌਰ” ਅਤੇ “ਵਿਸ਼ਵਤਸ਼ ਚਕਸ਼ੁਰ” ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਤੱਤ ਨੂੰ, ਪੱਚੀਸ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ, ਸਭ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ। ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਪਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਬਣਾਓ; ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਜੋ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ-ਪਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। ਇਹ ਪਰਕਾਸ਼, ਗਿਆਨ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ—ਇਕਮਾਤ੍ਰ—ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। “ਸੰਨਿੱਧਾਨ” ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ। “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾ। ਤੇਰਾ ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਜੋ ਗਿਆਨ-ਮਈ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰ। ਸ਼ੁਭ ਯਾਤਰਾ ਆਦਿਕ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਹਰੀ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਨਮਨ ਕਰ, ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰ, ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਉਚਾਰ। ਅਗਲੇ ਪਗ ਵਿੱਚ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਅੱਗ ਦੇ ਵੇਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਗ੍ਯ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਦੱਖਿਣਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ; ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਅਸੀਮ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ। ਸਥਾਪਕ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਲੀਡ ਕਰੇ; ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਆਮ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਵਿਧੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਪਹਿਲਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਵੀ।” ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਡਪ, ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਅੱਠ ਘੜੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ। ਘੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਗਊ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਓ; ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੋ। “ਆਓ, ਹੇ ਤੂੰ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੇਟ ਕਰੋ; “ਅਸ਼ਵਪੂਰਵ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਘੜੇ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ। “ਕਾਮੋਸਮੀ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਤੋਂ, ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ; ਉੱਤਰ ਤੋਂ “ਚੰਦਰੰ ਪ੍ਰਭਾਸਾਮ” ਅਤੇ “ਤ੍ਯਵਰਣ” ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ। “ਉਪੈਤੁ ਮੇ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ, “ਕ੍ਸ਼ੁਤਪਿਪਾਸੇ” ਨਾਲ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ; “ਗੰਧਦ੍ਵਾਰੇ” ਨਾਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ, ਮਨ-ਇੱਛਤ ਰੂਪ ਬਣਾਓ। ਈਸ਼ਾਨ ਘੜੇ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਰਤ ਕੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਓ; ਇਕੱਸੀ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਬਣਾਓ ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਛਿੜਕਾਓ। ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਭਿੱਜੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰੋ; “ਤਨਮਯਾਵਹ” ਮੰਤ੍ਰ, “ਯ ਆਨੰਦ” ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ। ਸ਼ਾਯੰਤੀਆ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨਾਲ ਮੰਡਪ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਭੇਟ ਕਰੋ; ਜਾਂ, ਕਣੇਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੌ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਘਰੇਲੂ ਵਸਤੂਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰੋ; ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਕਰੋ। ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਸਨ ਬਣਾਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਵੋ। ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੂਲ ਤੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰੋ; ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗਊਆਂ ਆਦਿ ਆਚਾਰਯ ਜਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਆਹਵਾਨ ਕਰੋ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੱਸਦੀ ਹੋਈਆਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। “ਗਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ”—ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਲਈ; “ਏਕਦੰਤ”—ਸਿਰ ਲਈ। “ਗਜਕਰਨ”—ਜੂੜੀ ਲਈ; “ਗਜਾਨਨ”—ਸਮੂਹ ਲਈ; “ਲੰਬੋਦਰ, ਭਗਨਦੰਤ, ਭਗਨਕਰ”—ਹਥਿਆਰਾਂ ਲਈ। ਗਣ-ਆਚਾਰਯ, ਚਰਨ, ਦੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਹੇਠਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਦੇ ਆਵਰਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਕਮਲ-ਨਾਭੀ ਦੇ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨੰਦਾ; ਸੂਰਯੇਸ਼ਾ, ਕਾਮਰੂਪਾ, ਉਦਯਾ, ਕਾਮਵਰਤਿਨੀ। ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਵਿਘਨਨਾਸ਼ਾ, ਭੇਟ, ਸੁਗੰਧਤ ਧਰਤੀ; ਯੰ, ਸ਼ੋ਷, ਰੰ, ਦਾਹ, ਪਲਵ, ਲੰ, ਵੰ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ। “ਅਸੀਂ ਲੰਬੋਦਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਮਹੋਦਰ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਏਕਦੰਤ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ।” ਗਣਪਤੀ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਗਣੇਸ਼, ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ, ਤੀੜੇ-ਦੰਤ, ਏਕਦੰਤ, ਲੰਬੋਦਰ। ਗਜਾਨਨ, ਲਟਕਦੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਭਯੰਕਰ, ਵਿਘਨ-ਹਰਤਾ; ਧੂੰਧਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਵੀ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਕ੍ਸ਼ਯ ਦੇ ਚਕ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਹਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰੇ ਭਾਵ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।